
از سلول های زامبی تا بازنویسی ساعت زیستی؛ علم چگونه می خواهد طول عمر بشر را دو برابر کند
تا همین چند دهه پیش، پیری یک سرنوشت محتوم و غیرقابل تغییر به نظر می رسید. اما امروز در آزمایشگاه های دانشگاه هاروارد، استنفورد، ام آی تی و شرکت های عظیمی مانند آلتوس لبز، دانشمندان با ابزارهایی واقعی به جنگ فرسودگی بدن رفته اند. تازه ترین یافته های منتشر شده در نشریات معتبری مانند نیچر، سل و ساینس نشان می دهد که پیری نه یک جاده یک طرفه، بلکه یک فرایند زیستی قابل دستکاری است. در این مقاله، هیجان انگیزترین دستاوردهای علمی برای افزایش طول عمر انسان را مرور می کنیم؛ دستاوردهایی که شاید تا چند دهه دیگر، صد سالگی را به سن میانسالی تبدیل کنند.
در بدن همه ما، میلیون ها سلول فرسوده وجود دارند که تقسیم شدن را متوقف کرده اند، اما نمی میرند. دانشمندان به این سلول ها نام جالبی داده اند: سلول های زامبی. این سلول ها به جای خاموش شدن، مواد شیمیایی سمی ترشح می کنند که باعث التهاب مزمن، آسیب به بافت ها و تسریع پیری می شود.
پژوهشگران کلینیک مایو در آمریکا کشف کردند که اگر این سلول های زامبی را با دسته ای از داروها به نام سنولیتیک ها از بدن موش ها پاک کنند، طول عمر آن ها تا ۳۶ درصد افزایش پیدا می کند. این فقط یک عدد نیست؛ یعنی اگر این نتیجه در انسان تکرار شود، یک فرد ۸۰ ساله می تواند بیش از ۲۰ سال سالم تر زندگی کند. در حال حاضر، داروهایی مانند داساتینیب و کوئرستین در کارآزمایی های بالینی انسانی قرار دارند و شرکت های داروسازی بزرگی مانند یونیتی بیوتکنولوژی در حال سرمایه گذاری میلیاردی روی این روش هستند.
شاید انقلابی ترین اتفاق در علم طول عمر، کشف راهی برای معکوس کردن ساعت زیستی سلول ها باشد. شینیا یاماناکا، برنده جایزه نوبل، چهار ژن خاص را شناسایی کرد که می توانند سلول های بالغ را به سلول های بنیادی جوان تبدیل کنند. اما فعال کردن کامل این ژن ها خطر سرطان دارد.
راه حل دانشمندان، بازبرنامه ریزی جزئی و کنترل شده است. در آزمایش های اخیر، پژوهشگران دانشگاه هاروارد به رهبری دیوید سینکلر توانستند با فعال کردن کوتاه مدت این ژن ها، بینایی موش های پیر را بازگردانند و بافت های آسیب دیده آن ها را جوان کنند. شرکت آلتوس لبز با سرمایه گذاری بیش از ۳ میلیارد دلار از سوی جف بزوس و دیگر میلیاردرها، اکنون در تلاش است تا این فناوری را به یک درمان انسانی تبدیل کند. اگر این روش موفق شود، شاید روزی بتوانیم ساعت زیستی یک انسان ۷۰ ساله را به ۴۰ سالگی برگردانیم.
شاید باور نکنید، اما دارویی که میلیون ها بیمار دیابتی هر روز مصرف می کنند، ممکن است یکی از قوی ترین کاندیداهای افزایش طول عمر باشد. متفورمین، داروی ارزان و پرمصرف دیابت، در مطالعات متعدد نشان داده است که می تواند روند پیری را کند کند. کارآزمایی بزرگ TAME در آمریکا در حال بررسی تأثیر متفورمین بر بیماری های مرتبط با سن در انسان است.
داروی دیگری به نام راپامایسین نیز که در ابتدا به عنوان داروی سرکوب سیستم ایمنی ساخته شد، با مهار مسیر سیگنالینگ mTOR توانسته است طول عمر موش ها را تا ۲۵ درصد افزایش دهد. در آزمایش های اولیه روی سگ ها نیز نتایج امیدوارکننده ای به دست آمده است. امروزه برخی پزشکان از دوزهای پایین راپامایسین به صورت آزمایشی برای کاهش التهاب و بهبود عملکرد سیستم ایمنی در افراد مسن استفاده می کنند، هرچند هنوز تأیید رسمی برای این کار وجود ندارد.
در انتهای هر کروموزوم، کلاهک های محافظی به نام تلومر وجود دارد که با هر تقسیم سلولی کوتاه تر می شوند. وقتی تلومرها بیش از حد کوتاه شوند، سلول پیر می شود و می میرد. دانشمندان موفق شده اند با فعال کردن آنزیم تلومراز، طول تلومرها را افزایش دهند و در موش ها طول عمر را بدون افزایش خطر سرطان بالا ببرند.
همچنین با ابزار ویرایش ژنی CRISPR، پژوهشگران در حال بررسی ژن های طول عمر مانند FOXO3 و APOE هستند. در یک مطالعه جنجالی، محققان توانستند با اصلاح ژنتیکی، نوعی بیماری پیری زودرس به نام پروجریا را در موش ها متوقف کنند. این یافته ها نشان می دهد که مداخله مستقیم در ژنوم انسان برای کند کردن پیری، دیگر یک داستان علمی تخیلی نیست.
پیری فقط مربوط به سلول ها نیست؛ بلکه فرسودگی اندام های بدن نیز نقش بزرگی دارد. دانشمندان اکنون با استفاده از سلول های بنیادی، اندام های کوچکی به نام ارگانوئید را در آزمایشگاه پرورش می دهند. این اندام های مینیاتوری می توانند برای جایگزینی بافت های آسیب دیده به کار روند.
علاوه بر این، پیوند عضو از حیوانات به انسان یا زنوترانسپلنتیشن به واقعیت نزدیک شده است. در سال ۲۰۲۲، قلب خوک اصلاح ژنتیکی شده با موفقیت به یک بیمار انسانی پیوند زده شد. اگر این فناوری پیشرفت کند، دیگر هیچ انسانی به دلیل نارسایی اندام نخواهد مرد و طول عمر به طور چشمگیری افزایش پیدا می کند.
پیدا کردن داروهای ضدپیری در میان میلیون ها ترکیب شیمیایی، مانند پیدا کردن سوزن در انبار کاه است. اما هوش مصنوعی این فرایند را متحول کرده است. الگوریتم های یادگیری عمیق می توانند در چند روز میلیون ها مولکول را بررسی کنند و ترکیب هایی را شناسایی کنند که احتمالاً روی مسیرهای زیستی پیری اثر می گذارند.
شرکت هایی مانند اینسیلیکو مدیسین با استفاده از هوش مصنوعی، داروهای جدیدی برای بیماری های مرتبط با سن طراحی کرده اند. این روش سرعت کشف دارو را چند برابر کرده است و امید می رود تا دهه آینده، داروهای ضدپیری کاملاً جدیدی وارد بازار شوند.
با وجود همه این پیشرفت ها، دانشمندان هشدار می دهند که افزایش طول عمر بدون افزایش سلامت، یک فاجعه خواهد بود. هدف اصلی علم امروز، افزایش طول عمر سالم یا هلث اسپن است؛ یعنی سال هایی که فرد بدون بیماری های مزمن زندگی می کند.
همچنین خطرات جدی وجود دارد: فعال کردن تلومراز می تواند سرطان ایجاد کند، بازبرنامه ریزی اپی ژنتیک ممکن است سلول ها را به تومور تبدیل کند و پاکسازی سلول های زامبی می تواند عوارض جانبی غیرمنتظره ای داشته باشد. علاوه بر این، اگر تنها ثروتمندان به این فناوری ها دسترسی پیدا کنند، شکاف اجتماعی عمیق تر می شود.
علم طول عمر در یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد. آنچه روزگاری اکسیر جوانی نامیده می شد، اکنون در قالب داروها، ژن درمانی و بازبرنامه ریزی سلولی در حال تبدیل شدن به واقعیت است. شاید تا چند دهه دیگر، رسیدن به ۱۲۰ یا حتی ۱۵۰ سالگی یک هدف دور از دسترس نباشد. اما پرسش بزرگ این است: آیا ما آماده ایم تا با چنین آینده ای روبرو شویم؟
منابع اصلی: نیچر، سل، ساینس، دانشگاه هاروارد، کلینیک مایو، ام آی تی تکنولوژی ریویو، شرکت آلتوس لبز.
محقق : آیدین ببرزاده