گپ و گفت آوردگاهی اساسی است برای طرح و پاسخ چالشی ترین سؤالات دانشجویان علوم اجتماعی از تمام مقاطع است. در این ويژه نامه تلاش گروه تحریریه موج بر این بود تا میزگردی با حضور مدعوین پاسخگو فراهم شود، اما به سبب برخی مسائل این شرایط فراهم نشد.
ازدانشآموختگان درگپ وگفت میپرسیم: برای یک فرد علـــوم اجتماعی خوان چه مهارت هایی لازم است؟ بطـــور کلی یادگیـــری چه علـــوم و فنونـــی برای دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی مفید است؟دانشجویان علوم اجتماعی زمانی که فارغ التحصیل میشوند دارای چه موقعیت اجتماعی هستند و به عبارتی پایگاه اجتماعی آنان در جامعه فعلی چگونه میابشد؟ جایگاه و موضع علوم اجتماعی را در آینده جامعه چگونه میبینید؟ آینده جامعه شانسی در آینده دنیا چطور؟
حسین رضایی دانشجوی دکتری رفاه اجتماعی:
به نام خدا
پرسش اولاین است که کارهای جامعهشناسی چه میتواند باشد؟ جامعهشناس چگونگی تأثیر جامعه بر مردم و بالعکس را بررسی میکند، روابط اجتماعی در درون جامعه به چه نحوی پیش میرود و چه پیامدهایی را به ارمغان می آورد و نیز رفتارهایی که فرد در برابر جمع انجام میدهد چه پیامدهایی برای او ایجاد میکند، بسیاری از ما صرفا جامعهشناسی خواندیم و شاید جامعهشناس نباشیم! از این جهت این حرف را میزنم که خب خیلی از ما با مسائل جدیدی روبرو هستیم که اگر لغت جامعهشناس را به کار بگیریم؛ یعنی اینکه فهم کلی از همه مسائل در جامعه خصوصاً مسائل اجتماعی داریم و با توجه به پویایی که در جامعه وجود دارد، مسائل نوپدیدی هستند که یک فرد بهعنوان جامعهشناس نمیتواند تسلط و شناخت کافی بر همه مسائل داشته باشد. پس بهعنوان یک جامعهشناسی خوانده و یکی از اعضای خیلیخیلی کوچک جامعه علمی، احساس میکنم که جامعهشناس جامعهشناسی خوانده، کسی است که در این حیطه مطالعه دارد و میتواند روابط اجتماعی و تأثیرات هر یک از این روابط که از حالت فرد خارج میشود را بررسی کند. تأثیرات نظامها و نهادهای مختلف بر افراد و پیامدهای شکلگیری نهادهای مختلفی چون دولت، آموزشوپرورش، دین، خانواده، سیاست و اقتصاد را بر جامعه مشخص کند. از طرف دیگر جایگاه فرد و نسبت فرد با این نهادها را نیز مورد بررسی قرار میدهد و اینکه در موقعیتهای مختلف چهکاری می تواند انجام دهد، میتواند بهنوعی نقش فرد را در این سیستمها مشخص کند و مسائل مختلف که به عنوان مسائل اجتماعی از آن یاد میشود که یک بحث جمعی دارد و باید افراد زیادی را تحت تأثیر قرار بدهد و ارزشهای بسیاری از افراد را تحت شعاع قرار داده باشد راهحلی بیاورد. فکر میکنم تنها ابزاری که یک جامعهشناسی خوانده در دست دارد این است که بتواند از نظریههای مختلف جامعهشناسی راهحلهایی که تا الان وجود داشته و از برآیند ابزارآلاتی که در جامعهشناسی وجود دارند به راهحلهای مفیدی برسد. اگر هم در نقطه اجرایی بخواهیم قرار بگیریم، خب اگر جامعهشناس به عنوان عضوی از تیم سیاستگذاری در نهادهای مختلف باشد میتواند فهم بهتری به گروه برنامهریز و سیاستگذار بدهد پس من احساس میکنم تا زمانی که یک جامعهشناسی خوانده عضوی از گروههای برنامهریزی و سیاستگذاری نباشد عملاً فقط در نقش یک نقاد اجتماعی ایفای نقش میکند.
در مورد پرسش دوم که فضا را چگونه میشود ارزیابی کرد، خب علومانسانی به صورت مشخص در علوم اجتماعی از زمانی که آقای غلامحسین صدیقی جامعهشناسی را در ایران بنیان گذاشتند و این رشته در دانشگاه تهران و سایر دانشگاههای مطرح کشور مثل شهید بهشتی، علامه طباطبایی ، امام صادق و سایر دانشگاهها روزبهروز گسترش پیدا کرد، نوید آن را میداد که با تربیت نیروهای نخبه می توانیم فضای اجتماعی جامعهمان را بهتر بشناسیم و این علاقه وافری که در بسیاری از دانشجوها برای خواندن جامعهشناسی و مطلع شدن از نظریههای اجتماعی و مسلط شدن بر روشهای تحقیق و نرمافزارهای مورد نیاز در این حوزه وجود دارد، نشان میدهد که به لحاظ کمی وضعیت علوم اجتماعی در ایران؛ حتی در دانشکده خودمان که رشتههایی در مقاطع و گرایش های مختلفی چون برنامهریزی رفاه ، مددکاری اجتماعی ، برنامهریزی اجتماعی، جمعیتشناسی و جامعهشناسی نشان دهنده آن است که به لحاظ کمی ما رشد قابل قبولی را داشتیم؛ اما اگر بخواهیم به لحاظ کیفی بررسی کنیم خب اگر جامعهشناسی خوانده باشیم تا قبل از تدوین شاخصهای درست نباید بهصورت افرادی که علمی در این حوزه ندارند رفتار کنیم. پس برای اینکه به صورت کیفی وضعیت علوم اجتماعی مخصوصاً در دانشکده خودمان را بررسی کنیم، باید شاخص تعریف کنیم! البته که تعریف شاخصها نیز زمان بر و در این گفتگو نمیشود به آنها دست یافت؛ پس من بیشتر به لحاظ کمی می گویم که خب واقعاً وجود این رشتهها، وجود تعداد بالایی از بانوان و آقایان در این رشتهها به عنوان دانشجو نویدبخش روزهای خوبی میتواند باشد ولی اگر این دانشجویان واقعاً برای خواندن آمده باشند، این دانشجویان به کلاسها و گفتههای اساتید بسنده نکنند و در کنار آن مطالعه در حوزههای مختلف جامعهشناسی داشته باشند.
اینکه فضای دانشگاهی ما مخصوصاً علوم اجتماعی با فضای دانشگاهی دنیا چه نسبتی دارد، خب ما به لحاظ کمی پیشرفت داشتیم؛ اما به لحاظ کیفی تا زمانی که شاخصههای مناسبی نداشته باشیم به نظر من که جامعهشناسی خواندم و تا حدودی روش تحقیق میدانم باید بگویم، که تا شاخص مناسبی نداشته باشیم نباید در مورد این قضیه داوری کنیم. میتوانیم به صورت عامیانه یا Common Sense” " به این قضیه نگاه کنیم که بله؛ ما از دانشگاههای دنیا عقب هستیم، ما در زمینههای علوم اجتماعی توسعه پیدا نکردیم و ارتباطمان مثلاً با دانشگاه برتر دنیا وجود ندارد. اما باید شاخص تعریف کنیم و بدون بررسی و تعیین شاخص به این عرصه وارد نشویم.
اما اینکه چه فرصتها و تهدیدهایی پیشروی فضای دانشجویی هست، خب در درجه اول کسانی که در دانشکده علوم اجتماعی درس میخوانند، در یک فضای آموزشی دولتی هستند که تقریباً کمترین هزینه را دریافت میکند؛ پس این یک فرصت است که در اختیار همه آحاد جامعه قرار نگرفته است و این افراد منتخب این وضعیت هستند و می توانند با فرصتی که ایجاد شده، نهایت استفاده را بکنند. همه امکانات دانشگاه از کتابخانه و اساتید مجربی که اینجا وجود دارند تا اساتید جوان مستعدی که در دانشکده وجود دارند بهره بگیرند، می توانند با اجازه اساتید در کلاسهای مختلف شرکت کند، اگر واقعاً برای درسخواندن آمده باشد، نه اینکه بخواهد صرفا یک دوره چهارساله را بگذراند وتعدادی واحد را پاس کند و با اندوخته اندکی از جامعهشناسی از دانشگاه خارج شوند. این یک تهدید است؛ کسانی که دید سطحی به جامعهشناسی دارند و با فهم اندکی از نظریه های جامعهشناسی به خارج از دانشگاه میروند، میتوانند خودشان بهعنوان یک تهدید برای جامعه مطرح شوند؛ چراکه با همان دید سطحی و بدون تجهیز شدن به ابزارآلات جامعهشناسی نظراتی را میدهند که نهتنها راهگشا نیست بلکه روزبهروز فضا را بستهتر میکند. حالا چه تهدیداتی متوجه این افراد است؟ دچار تکخطی شدن، هدر رفتن وقت و غرق در نظریات مختلفی بشوند که کتابهای بیهوده بخوانند و از خواندن متنهای اصلی جامعهشناسان بزرگی چون مارکس، دورکیم و معاصرینی چون بوردیو و فوکو و سایر نویسندگان و نظریهپردازان بزرگ جامعهشناسی که میتوانند خیلی کمککننده باشد غافل شوند؟ البته کاری که باید بکنند این است که از مقدمات جامعهشناسی شروع کنند و مفاهیم اساسی جامعهشناسی را بشناسند و خواندن نظریات با توجه به مفاهیمشان انجام بدهند، از طرف دیگر نباید کسی که میخواهد جامعهشناسی بخواند پیوسته سراغ معاصرین جامعهشناسی برود جامعهشناسی دقیقاً مثل یک ساختمانی میماند که بنیان و اساسش نظریات کسانی چون کنت، مارکس و دورکیم و نظریهپردازان عظیمی هست؛ چون وبر. وقتی ما اینها را نخوانیم درکی از جامعهشناسی فوکو، بوردیو و باومن و بودریار و سایر نظریهپردازان نخواهیم داشت. پس طیکردن سلسله مراتب در خواندن جامعهشناسی خیلی میتواند کمککننده باشد.
این سؤال که وضعیت جامعهشناسی را چطور ارزیابی میکنیم، در قسمت قبلی گفتم که ما به لحاظ کمی در اکثر دانشگاه مطرح کشور رشته جامعهشناسی گروه جامعهشناسی و فارغالتحصیلان در مقاطع مختلف جامعهشناسی از لیسانس، ارشد و دکترا را داریم؛ حتی در برخی از دانشگاهها شنیدم که دورههای پسادکتری و رشتههای جانبی جامعهشناسی نیز گذاشته شده است،مانند جامعهشناسی اجتماعی و برنامهریزی اجتماعی درخیلی از دانشگاهها مثل پیام نور، آزاد و ... رشد میکند. حالا اگر با توجه به این وضعیت کسانی که بتوانند و به خارج از کشور بروند جامعهشناسی بخوانند و با نظریات بهروز و روشهای تحقیق بهروزتر آشنا بشوند و به کشور برگردند، میتوانند کمککننده باشند! عملاً اینکه بخواهیم تحصیل را فقط محدود به داخل کشور کنیم ، فکر میکنم خیلی بیهوده است و ما باید در ارتباط با دانشگاه های معتبر دنیا مخصوصاً کشورهایی که مهد جامعهشناسی هستند؛ مانند فرانسه، آلمان، انگلستان و آمریکا باشیم. این ارتباط علمی میتواند سازنده جامعهشناسی کشور ما باشد و رفت و برگشت دانشجویان در مقاطع تحصیلی مختلف از ارشد تا دکترا ویا پسادکتری میتواند موثر باشد.
اولین و مهمترین ابزاری که برای جامعهشناس باید مطرح کنیم این است که تسلط کافی بر زبان های فرانسه و انگلیسی و همچنین زبان تخصصی رشته خودش داشته باشد. با مسلط بودن شما به این زبان ها می توانید از طریق صحبت و ترجمه با سایر اساتید و محققان مطرح در جهان ارتباط برقرار کنید.
از طرف دیگر دانستن مهارتهای رایانهای خصوصاً نرمافزارهای SPSS، Lisrel، Amos، WINQSB، R و نرمافزارهای کیفی مثل NVIVO. در کنار این دو مورد ابتدا باید دید کافی نسبت به نظریههای جامعهشناسی داشته باشید. در مرحله دوم باید در حد نسبی با توجه به مقطع تحصیلی به روش تحقیق در جامعهشناسی در علوم اجتماعی هم تسلط نسبی داشته باشید و از این طریق میتوانیم بگوییم یک جامعهشناسیخوانده توانایی تحلیل را پیدا می کند وکسی که در دوره لیسانس قرار دارد باید این را بداند که تا پایان دوره لیسانس صرفاً یک جامعهشناسی خوانده و نظریه اجتماعی خوانده است که توانایی تحلیل عمیق و انجام تحقیقات بزرگ را ندارد و تا زمانی که نتواند از یک مقلد صرف فراتر برود نباید وارد عرصههایی بشود که منجر به یاس و ناامیدی برای خودش میشود!
به نسبت سایر، علومانسانی در کشور میتوانیم بگوییم که به لحاظ کمی وضعیت مناسبی وجود دارد. ولیکن اگر به وضعیت اشتغال در رشتههای مختلف علومانسانی نگاه کنیم، وضعیت چندان مناسبی وجود ندارد و بسیاری از افراد درجامعه ما شناخت کافی از رشته جامعهشناسی ندارند. درخیلی از مواقع پیشآمده که از خود من در اینباره پرسیدند و با یک دید خیلی ناجور به قضیه نگاه میکنند و میگویند چه هست! اصلاً بعد از ۸۰ سال در جامعه ما کسی فهمی از جامعه شناسی، البته نه همه افراد! میتوانیم بگوییم که عامه مردم فهمی از بحث جامعهشناس و جامعهشناسی ندارند و این میتواند بزرگترین ضربه به جامعهشناسی ایران بزند، چون مردم فهمی از آن ندارند وقتی هم که یک جامعهشناسی خوانده از اساتید بزرگی نقل میکنند اینها هم مورد قبول مردم قرار نمیگیرد؛ یعنی به نحوی جامعهشناسی و شناخت از جامعهشناسی و فهم از جامعهشناسی با جامعه ما غریبه است و مردم و کسانی که کنشگر اجتماعی هستند در این جامعه با جامعهشناسی غریبه هستند.
از طرفی جایگاه کسی که تحلیل اجتماعی میتواند انجام بدهد و در فنون مختلف روش تحقیق حرفی برای گفتن دارد و مسلط بر نرمافزارهای رایانهای و زبان انگلیسی است در سازمانهای مختلف از آموزشوپرورش گرفته سازمان تأمین اجتماعی و بانک ها و وزارت کشور و برنامه و بودجه و ارگانهایی که نیازمند به مباحث پژوهشی هستند، از جامعهشناسان استفاده میکنند. یعنی یکی از پرکاربردترین و مناسبترین رشته های علوم اجتماعی جامعهشناسی است و از آن پرکاربردتر رشته مددکاری است که جامعهشناسی در آن تأثیر بسیار زیادی داشته و مخصوصاً در بحث مسائل اجتماعی و درحوزه آسیب های اجتماعی میتواند خیلی کاربردی باشد.
من فکر میکنم تا زمانیکه جامعهای داریم وبا حضور جمعیتهای انسانی روز به روز پویاتر و بزرگتر میشوند، جامعهشناسی هم خواهد بود! شاید شکلش و ابزارهایش تغییر کند؛ اما محتوای کلی جامعهشناسی و فعالیت آن در جامعه و همان بحث روابط اجتماعی و تأثیرات متقابلی که افراد و گروهها و نهادهای جامعه بر یکدیگر دارند را همچنان مورد بررسی و کنکاش قرار خواهد داد. خیلی از مرگ جامعهشناسی گفتند و تولد مطالعات فرهنگی که باز این مطالعات فرهنگی از دل جامعهشناسی خارج شده و با نقد جامعهشناسی سنتی و جامعه شناسان آن وارد عرصه شده یعنی پای بر دوش جامعهشناسی سنتی گذاشته است. از طرف دیگر هوش مصنوعی جای بسیاری از این مشاغل را خواهد گرفت که نشریه Goldman Sachs هم در این باره صحبت میکند که ۳۰۰ میلیون شغل در وهله اول پس از بهکارگیری هوش مصنوعی در دنیا از بین خواهد رفت. الان با مسئله بیکاری بسیار زیادی از افراد مواجهیم؛ آیا هوش مصنوعی میتواند راهحلی ارائه کند؟! خب وقتی هوش مصنوعی آمد و باعث بیکاری شد مسلماً در دوره ای نیز که اینترنت وارد شد و حتی دوره قبلتر در انقلاب صنعتی که ماشینآلات وارد شدند و کارگران علت بدبختی خودشان را ماشینآلات دانستند، به همین علت عدهای از آنها به از بین بردن ماشین آلات پرداختند؛ اما رفتهرفته با فهمی که از وضعیت پیداکردیم، دیدیم که هیچ کدام از ماشینآلات و اینترنت و هوش مصنوعی نمیتواند آن وضعیتی که برای انسان درست کرده را همیشگی کند و انسان با توجه به هوشی که دارد توانسته از این مرحله هم عبور کند.
اما نسبت علوم اجتماعی در فضای آکادمیک با سایر رشتههای دانشگاهی چیست؟ باید بدین صورت به قضیه نگاه کنیم که جامعهشناسی خودش نیز از سایر علوم استفاده میکند؛ مثلاً ما در مباحث روش تحقیقی از فلسفه و منطق و آمار و ریاضیات استفاده میکنیم در مباحث نظریههای جامعهشناسی بنیان نظریات مباحث فلسفی است و فلسفه و منطق اصلاً بهعنوان مادر علوم تأثیر بسیار زیادی بر جامعهشناسی داشتند. جامعهشناسان بزرگ، فیلسوفان و حقوقدانان بزرگی نیزبودند؛ مثلاً دورکیم در بحث تقسیم کار اجتماعی مباحث حقوقی را بیان کند که ما در دوره جدید عملاً از هیچ جامعهشناسی نمیبینیم که این حد از مباحث حقوقی را مطرح کند، پس رشتههای دیگر بر جامعهشناسی تأثیر میگذارند وجامعهشناسی هم از رشتههای دیگر استفاده میکند و میبینیم که در حوزههای مختلف جامعهشناسی سیاسی، جامعهشناسی رفاه وجامعهشناسی حقوقی داریم و نسبت تنگاتنگی بین رشته جامعهشناسی و سایر رشتههای علومانسانی و حتی رشتههایی مثل پزشکی وجود دارد.جامعهشناسی پزشکی در کشور ما و سایر کشورها نیز مورد بررسی است؛ پس میبینیم که این ارتباط تنگاتنگ روز به روز با توجه به شکلگیری مسائل جدید و مسائل اجتماعی بیشتر و بیشتر هم خواهد شد.
رضا سلطانی، دانشجوی کارشناسی ارشد:
جامعهشناسی بعد از انقلاب صنعتی و رنسانس متولد شد. علت پدید آمدن آن تغییرات و تحولات جدیدی در اروپا بود که موجب به وجود آمدن یک امر عظیم درکل جامعه شد و تمام نیروی درونی و پنهان جامعه را آزاد کرد. امری که قابلدرک، مدیریت، توصیف و تفسیر نبود و از همه مهمتر لازم بود که این انرژی عظیم تثبیت و تئوریزه شود و تکرارپذیر و ادامهدار باشد؛ تا بازگشت به عقب و دوران قرونوسطی دوباره رخ ندهد. بدین صورت جامعهشناسی پدید آمد. بهنوعی جامعهشناسی آمد تا بتواند آنچه رخداده را توضیح دهد؛ جامعهشناسان بزرگ در غرب از قبیل مارکس وبر و هابز و... با وجود آنکه انتقاداتی داشتند به نقطهای که جامعه در آن ایستاده بود، اما با پذیرش روح کلی مدرنیته و نظم جدیدی که به وجود آمده بود به دنبال پیشرفت در این مسیر بودند.
اما شکلگیری جامعهشناسی در ایران با تفاوت گستردهای نسبت به غرب رقم خورد. جامعهشناسی در ایران از غرب وارد شده و به تعبیری هیچ نسبت و سنخیتی با بوم و فرهنگ و مولفههای اجتماعی ایران نداشت. امروزه جامعهشناسی در ایران با لنزی جامعه را مینگرد، و از نظریات و توصیفاتی استفاده میکند که تقریباً هیچ ارتباطی به مولفهها و تاریخ کهن آن ندارد. جامعهشناسی به دلیل این عدم نسبیت با ایران ، در تحلیل و توصیف نقاط عطف ملی تاریخ معاصر، کارنامه ناموفقی را از خود نشان داده است؛ بعنوان مثال به تحلیلهایی که جامعهشناسان در ایران درجنگ هشت ساله و یا تشییع میلیونی حاج قاسم سلیمانی یا پیادهروی میلیونی اربعین داشتند نگاهی بیاندازید، فاصله تحلیلها با واقعیت ایران شگفتانگیز است.
انجمن جامعهشناسی ایران و بسیاری از دانشکدههای علوم اجتماعی در ایران فاقد یک تحلیل صحیح و یا حتی فاقد یک تحلیل ساده از واقعیت جامعه ایران هستند، این عدم سازگاری با جامعه ایرانی سبب آن میشود که مدام به جامعه ایران چنگ زده و نقد شود.
به نظر من بیشترین چیزی که دانشجوی جامعهشناسی در ایران باید به سراغ آن برود، تسلط کامل بر نظریات جامعهشناسی بوده و مهمتر از آن بداند که این نظریات زمینه تاریخی و فرهنگی و بوم خاص خود را داشتهاند، به معنایی زمینه انفسی نظریات جامعهشناسی را بفهمند؛ یعنی زمانی که در خصوص نظریات جامعهشناسی صحبت میکنیم متوجه اتفاقات فضای موجود آن دوره و رخدادهای عظیم و جزئی آن زمان باشیم.
فهم این نکته که هر نظریه برآمده از یک شرایط خاص تاریخیاست نکته مهم و حائز اهمیت است. فیالمثل نقش انقلاب فرانسه و جنگهای جهانی و اتفاقهای بزرگ دیگر نقش بسزایی در پدید آمدن بسیاری از نظریات داشته است. متأسفانه بعضاً شاهد عدم گفتن این نکته توسط اساتید هستیم که سبب گمراهی دانشجو میشود و دانشجویان ما را به بنبست میکشاند، پس دانشجو باید علاوه بر تسلط به مبانی و نظریات موجود در جامعهشناسی به دنبال فهم زمینه تاریخی و فرهنگی بهوجود آمدن آنها هم باشد. ورود دانشجویان علوم اجتماعی در جامعه ایران باید به نحوی باشد که ایران اصالت داشته باشد، نه نظریات خام و ترجمهای. پس باید برای فهم جامعه ایران تلاش کرده و به آن اصالت بخشیم.
زمانیکه علم ترجمه در مقام تحلیل میایستد تحقیر میشود. ما باید مولفههای تاریخی فرهنگی را درک و در پی فهم ایران باشیم.
در آخر پیشنهاد میکنم دانشجویان جدیدالورود کتاب «سبک زندگی کارمندی» که به این پروژه یعنی عدم درک صحیح ترجمه صرف و نسبت آن با جامعه ایرانی میپردازد را مطالعه کنند.
حسین ابراهیمی، کارشناسی برنامه ریزی و تعاون :
نگاه ما به دانشگاه نباید صرفا ایده آل و صفر و یکی باشد، در قدم اول میبایست نگاهمان به دانشگاه درست و برآمده از واقعیتی باشد که به ما میگوید نباید دانشگاه را ایده آل ببینیم! چراکه باعث می شود خیلی از مسائل برای ما غیرقابل حل شود، و سوالاتی چون آینده شغلی ما در این رشته چگونه است ومانند آن را مطرح کنیم. این پرسشها برگرفته از همان نوع نگاه صفر و یکی به نهاد دانشگاه است، البته که بجز دانشگاه،نهادهای اجتماعی دیگری نیز داریم که دارای محاسن و معایبی هستند و دانشگاه هم به طبع بعنوان یک نهاد اجتماعی همانند مدرسه، خانواده و... کارکردها و یا کژ کارکردهایی دارد و قرار نیست با دانشجو شدن همه مشکلات ما از بدو خلقت تا ابد حل شود.
نکته دوم این است که دانش یک فرایند تدریجی و حاصل انباشت چندین سال هست، دانش تزریقی نیست که با تزریق آمپولی بعد از مدتی اثر کرده و نتیجه آن را ببینیم؛ آموختن یک فرایند و مسیر است لذا نگاه ایدهآل به دانشگاه باعث میشود دانشگاه را صفر و یکی دیده و برای خود مقرر کنیم که مثلاً میرویم و چهار سال درس میخوانیم بعد متوقف شده و دنبال کار میرویم و... این نگاه ابزاری به علم و دانشگاه است و بهشدت ایده آل! پس دانش فرایندی تدریجی، و نه لحظهای است که شروعش متوقف بر سال ورود به دانشگاه وخروجیش پس از فارغ التحصیلی است. در این حین دانشگاه کاری با ما میکند که مسلط بر همه شاخههای جامعهشناسی شده باشیم؛ اصلاً بدین نحو نیست و دانش یک مسیر چند دهساله است! اگر دانشجو به علم و دانش نگاهی لحظهای داشته باشد و در این مسیرنتیجهگرایی را دنبال کند به بنبست خواهد رسید، باید پذیرفت آموختن یک مسیر تدریجی است و بعد از سالها چشمههای دانش به روی ما شروع به جوشیدن میکند.
و نکته دیگر این است که دانشجو بودن به ثبتنام در دانشگاه و دریافت کارت دانشجویی نیست ،اگر ملاک ما برای تمییز قرار دادن دانشجو و غیر دانشجو چنین باشد، زمانیکه وارد بسیاری از دانشگاهها میشویم دانشجویانی را میبینیم کانه صف مردگان! که در صف سلف ایستاده و میخواهند غذا بگیرند بدون هیچ انگیزهو امیدی و منفعل این صحنه غمانگیز و ناراحتکننده است. دانشجویان جدید الورودی اگر میخواهند دانشجو بشوند باید از این صف مردگان خارج بشوند، راه خروج نیز در کنجکاوی و در جستجوی تجربههای جدید بودن است.
دانشگاه با همه معایبش چه ازلحاظ ساختاری و چه ازلحاظ کیفی که در کشور دارد، امکاناتی را هم پیش روی ما میگذارد؛ به ما کمک میکند کمی پیچیده شویم، اینکه کنجکاو باشیم و به دنبال مسئلهمان بگردیم و دانشجو بودن را به داشتن کارت دانشجویی خلاصه نکنیم.
پویایی دانشجو به پرسشی است که دارد و یا در تکاپو رسیدن به پرسش است وگرنه همه ما چون صف مردگان هستیم.
مسئله مندی دانشجو از دل پیچیدگی میآید،کلاً ساختار آموزش ابتدایی در کشور مبتنی بر تحلیل ساده مسائل بوده و این برای ما بسیار خطرناک است، دانشگاه این امکان را به ما میدهد که مسائل را چندبعدی ببینیم تا یک مقدار پیچیدهتر فکر کنیم و این پیچیدگی کمک میکند تا مسأله مند شویم .آدم ساده همه مسائل را تکخطی دیده و تحلیل میکند، این فرد نمیتواند به مسائل واقعی برسد. نگاهی که جزوهنویس است و خود را متمرکز بر کارنوشتها صرف کرده، منفعلانه زیست میکند ولو اینکه نمرهی خوبی بیاورد و یا معدل خوبی کسب کند. این فرد نمیتواند به مسئله اساسی برسد و در محیط پیرامون اثرگذاری داشته باشد.
مهم این است ما تصمیم بگیریم، عزم و اراده آن را داشتهباشیم که اثری در عالم بگذاریم.
امکان دیگری که دانشگاه روبهروی ما گذاشته، قرار دادن ما در نقطه جهل است. مدام به خودمان نهیب بزنیم که ما خیلی چیزها را در این عالم نمیدانیم این بسیار مهم است که در نقطه جهل بایستیم. امروزه شاهد فضایی در جامعه هستیم که همه چیز کپسولی شده و با یک جستجوی ساده به دنبال حل مسائل میگردیم. این نمیتواند ما را به مسئله اساسی و راهحل آن برساند. دانشگاه به ما کمک میکند تا با ایستادن در موقعیت جهل، به خودمان نهیب بزنیم که مسائل ساده نیستند و در تکاپوی منفعل نبودن باشیم! این فرصتی مغتنم است که زمینه اش مشخصاً در دوره کارشناسی برایمان ایجاد میشود. این چهار سال فرصت خوبی برای استفاده از این فضا است.
نکته پایانی رشته های دانشکده ما همگی مربوط به جامعه و مسائل آن است، ما روزانه شاهد صدها اتفاق در ایران هستیم، اما در فضای دانشجویی میبینیم که دانشجویان با آن اتفاقات نسبتی برقرار نمیکنند. هر کدام از این اتفاقات میتواند ما را به وادی حیرت بکشاند و ساعتها به تفکر وادارد و سبب خلق پرسشی شده که با پیگیری آن به پرسش کلان تری برسیم. اما میبینیم که خیلی از دانشجویان با هیچ مسئله ای دچار تغییرنمیشوند و انگار هیچ مسئلهای در این دنیا برایشان جالب نیست؛ این صحنهایست غمانگیز و ناراحتکننده البته که بعضاً به اساتید دانشکده هم سرایت کرده است و گویا در این دنیا هیچ مسئلهای برایشان جالب نیست. ما اگر تلاش نکنیم و در موقعیت جهل و آموختن نایستیم به صف مردگان خواهیم پیوست!