"چطور تونست چشمش رو روی همه چیز ببنده و خودش رو بکشه؟" جملهای که احتمالا خیلیها بعد از مواجهه با خودکشی یه نفر به خودشون میگن.
توی این قسمت از مجموعه نوشتههای از تاریکی علیه تاریکی، در ادامهی قسمتهای قبل میخوام راجع به رابطهی خودکشی و افسردگی بنویسم. اینکه امروز روز جهانی پیشگیری از خودکشیه بهونهای شد برای نوشتن از شاید سختترین وجه افسردگی. قبل از ادامه دادن باز هم بگم که این نوشتهها تجربهی شخصی منه و قابل تعمیم به حتی یک نفر دیگه نیست.
فکر میکنم کسی نباشه که ندونه خودکشی یا مرگ خودخواسته چیه. ولی شاید خیلیها تا به حال سعی نکردن به این مساله دقیقتر نگاه کنن. معمولا اون رو یک حرکت خارج از منطق میدونن و با اون مثل یه تابو برخورد میکنن. حتی افرادی رو دیدم که این شکل از مرگ رو شنیع میدونن و اگر کسی از نزدیکانشون خودکشی کنه به سایرین میگن مثلا در اثر بیماری فوت کرده یا تصادف کرده. اما من به عنوان کسی که سالها از افسردگی رنج میبره، فروپاشیهای عصبی رو تحمل کرده و همیشه دنبال یه معنی حتی بی معنی بودن برای هر چیزی بوده، شکل دیگهای به خودکشی نگاه میکنم.
باید بگم که من تا به حال دست به خودکشی نزدم اما در برهههایی تمایل شدیدی به خودکشی داشتم. بذارین این طور بگم که در لحظات و روزهایی اون تهی شدن هر چیزی از معنی به حدی میرسه که نه در اوج غم، نه در اوج خشم، که در اوج تهی بودن از هر حسی، مرگ اون هیبت ترسناکش رو کنار میذاره و انقدر زیبا به نظر میاد که با اولین قدم به سمتش، قدمهای بعدی رو با سرعت بیشتری برمیداری. مثلا یک بار توی اون مکان شخصیم، دقیقا موقعی که هر لحظه ممکن بود به زندگیم خاتمه بدم، نوشته بودم، مرگ از هر چیزی به من نزدیکتر و برای من زیباتره. نوشته بودم چیزی که بازم میداره از پریدن، تصور رنج احتمالی خانوادهامه و گرنه چی از مرگ مطلوبتر. هنوز هم همینطور فکر میکنم. برای من مرگ خودم زیباست. این خاموش شدن شعلهها. اون سکوت مطلق و اون نبودن. بله به مرگ این شکلی نگاه میکنم و ترس و دلهرهی اطرافیان وقتی بهشون میگم به خودکشی فکر میکنم برام سخت قابل باوره. خودکشی ممکنه در نتیجهی یک اتفاق نباشه. خودکشی میتونه به خاطر همزیستی چندساله با بی معنی بودن باشه. میتونه وقتی انجام بشه که از دید سایرین، اون فرد هیچ مشکلی در زندگیش نداره، فعاله و به ظاهر حالش خوبه. شاید اگر روزی برای من هم رنج آدما بعد از مرگم بیمعنی بشه لحظهای درنگ نکنم. در واقع این تنها رشتهی باریکیه که من رو باز میداره از خودکشی.
اما همیشه هم همهی افرادی که تمایل به خودکشی دارن این طور فکر نمیکنن. افراد زیادی رو دیدم که اون لحظههای آخر منتظر یه دست هستن که بگیرتشون، در آغوش بگیرتشون و اون طوری که مناسبشونه باهاشون صحبت کنه. همون افرادی که اگر بعد از خودکشی زنده بمونن میگن، اون لحظهی خودکشی به خودشون گفتن کاش نمیکردن و پشیمونن. برای کسی که توی این وضعیته، یه کمک حرفهای میتونه نجات بخش باشه. چون چنین فردی هنوز معنیهای خیلی زیادی توی زندگیش داره که اون رو میتونه در لحظه منصرف کنه از مردن. و هر چقدر این کمک دیرتر برسه و معنیها دونه به دونه از دست برن، کمک سختتر میشه و مرگ برای فرد زیباتر. اما این کمک قطعا این نیست که به فرد بگی خودکشی کار آدمای ترسو و ضعیفه یا زندگی هنوز قشنگیهاش رو داره و آدمهای دیگه هزار تا مشکل بدتر از تو دارن. این حرفها خراش میده ذره ذره اون طناب نازک نگهدارندهی فرد رو. چون به فرد میرسونه که حتی آدمهایی که نگرانش هستن هم متوجه رنجش نیستن. متوجه نیستن که رنجش با دونستن اینکه یه نفر دیگه ممکنه درد بزرگتری داشته باشه تسکین پیدا نمیکنه. آدم در لحظهی خودکشی فقط رنجی رو میتونه حس کنه که مال خودشه. رنج آدمها مقایسهپذیر نیست. و این طوری باعث میشن فرد دور بشه و ذره ذره همه چیز براش تهی از معنی بشه. اون زمانه که به سختی میشه کمکی کرد و مرگ از یه چیز ترسناک به یه چیز معمولی و در دسترس زیبا تبدیل میشه. در واقع توی اون مراحل اولیه کمک (ظاهرا) یک سری از افراد میتونه حکم شتابدهنده رو داشته باشه که شاید ناخواسته فرد رو هل میده به وضعیتی که دیگه کاملا همه چیز رو بی معنی میدونه. یه جور دوستی خاله خرسه.
اگر فردی از خودکشی و مرگ خودش به راحتی صحبت میکنه، متوجه بشین که شاید داره وارد این مسیر میشه و به جای شتاب دادن بهش با زدن حرفهایی از اون دست، سعی کنین از یک فرد متخصص کمک بگیرین. همیشه این رو به خودتون یادآوری کنین که آدمها با هم فرق دارن و هیچکس در لحظهی خودکشی به این فکر نمیکنه که اگه بقیه میتونن با مشکلاتشون کنار بیان پس اونا هم باید بیان. لحظهی مرگ جای صحبتهای انگیزشی نیست.
یه دسته از رویکردهای اشتباه دیگه وقتی یه نفر از خودکشی حرف میزنه اینه که شروع کنی به صحبت از اینکه اگر این موضوع اتفاق بیوفته اطرافیانت آسیب میبینن. این مساله شاید شاید در بار اول فرد رو منصرف کنه، ولی در ادامه فرد (چیزی که من هم تجربه میکنم) به خودش میگه انگار رنج من مهم نیست، بلکه احتمال رنج بردن اطرافیانه که برای سایرین اهمیت داره. در واقع در ادامه به مرحلهای میرسه که فرد به خودش میگه من چرا باید به خاطر بقیه زنده بمونم و رنج کشیدن رو ادامه بدم، چرا باید برای خودخواهی بقیه به این رنج پایان ندم. و این چیزیه که من هم دارم به سمتش حرکت میکنم. این حرف مثل یه سم مهلک آخرین تارهای نگهدارنده ادم به زندگی رو از بین میبره.
این کاملا منطقیه که یه فرد ندونه در مواجهه با حرف خودکشی کسی در اطرافش ندونه چکار کنه یا راه درست برخورد چیه. اما منطقی نیست که پیش از فهمیدن راه درست، حرفی بزنه یا عکسالعملی نشون بده که نه تنها کمک نباشه که بنزین باشه روی آتشی که فرد رو به این نقطه رسونده. اگر خوش شانس باشین و فردی که در شرف خودکشیه به شما خود خواسته علائمی از تمایلش نشون بده، احتمالا معنیش اینه که داره برای پیدا کردن چیزی که نگهش داره تلاش میکنه. اما اگه برخورد درستی نبینه، دیگه علامتی نشون نمیده، آروم سر میخوره به انتها، به لحظهای که به شما خبر میدن فلانی خودکشی کرد و شما نه از مرگش که از غیرقابل پیشبینی بودنش شوکه میشین. پس اگر کسی بدون جوریدن احوالش به شما میگه که به خودکشی فکر میکنه، فورا از یه کمک حرفای استفاده کنین. اگر کسی با کند و کاو زیاد شما به سختی به شما میگه که به مرگ و خودکشی فکر میکنه، معنیش اینه که احتمالا فرد وارد مرحلهای شده که دیگه معنیای برای چیزی نمیبینه و حتی حاضر نیست کسی رو مطلع کنه که مبادا جلوش رو بگیرن. این لحظهست که مرگ براش زیباست و من واقعا نمیدونم آیا جلوش رو گرفتن کار درستیه یا نه. وقتی کسی به شما میگه به خودکشی فکر میکنه، یه لحظه لباس قهرمان و نصیحتگر بودن رو دربیارین و کمک بخواین.