فریدون توللی در پسکوچههای رمانتیسیسم

از دلایل بروز و ظهور شعر نو میتوان به نقش مراتبی که -از زمان سقوط و کنارهگیری رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ تا کودتای ۱۳۳۲- از سرگذرانده بود اشاره کرد. از سویی بالغ بر سه دهه از انقلاب مشروطه میگذشت و از سوی دیگر سایه شوم جنگ جهانی دوم با تمام تبعاتش از سر مردم کم شده بود. در این میان به هنگام گشودن دروازه تعاملات فرهنگی با جهان نخستین بازتابها از سوی سمبولیسمهای فرانسه به شعر فارسی رسید.
اشعار پیشگامان شعر نو -نیما یوشیج و تندرکیا به طور موازی و با اندکی تقدم و تأخر- باب طبع مخاطبان کلاسیک آن روزگار نبود. از همین رو محصول اولیه شعر متجدد با عبور از دروازده رمانتسیسیم به توده مردم راه یافت. اشعار خانلری، گلچین گیلانی، ندوشن و توللی بیش از سایر همکیشان خود بر زبانها زمزمه میشد و این چهار نفر نبض سلیقه مخاطب را در دست داشتند. به مدد آثار آنان نطفه تجددخواهی در ذهن مخاطبان شعر فارسی شکل گرفت و شعر نو خوانده و تبلیغ شد. چراکه معتدل بودند و تجددخواهی را باب پسند عامه مردم و کلاسیکان دست به عصا ارائه میدادند. آنان در ناخودآگاه تاریخ زمینه پذیرش شعر دیریاب و غیرمصرفی نیما را فراهم آوردند. به تعبیری میتوان گفت تغییر و تجدد زبان، تخیل و فرم شعر از میان نوعی رمانتیسیسم مصرفی به مردم رسید و بازخوانی شد.
فریدون توللی از اهالی شهر عشاق بود و رگههای عاطفی شعر او -به پیروی از مهدی حمیدی شیرازی، شاعر کلاسیکسرای دیارش- غلظت عاطفی شناختهشده و پذیرفتنیای داشت. درست یه همین دلیل تمرد توللی از کلاسیکها تمردی توجیهشده محسوب میشد و مضمونی که به آن میپرداخت هواخواه داشت.
دهه بیست دهه پذیرش شعر متجدد بود. فروردین ۱۳۲۵ شعر «مریم» در مجله سخن به چاپ رسید. «در نیمههای شامگهان آن زمان که ماه / زرد و شکسته میدمد از طرف خاوران/ استاده در سیاهی شب مریم سپید / خاموش و سرگردان...» توللی در همین تک شعر نشان میداد که توجهاش به تصویرسازی معطوف شده است و میل به ساخت فضاهایی با نگاه عاطفیای فراتر از نیما دارد. با همین دیدگاه پیشنهادهای شعری نیما از سوی شاعرانی همچون او به نفع شعر رمانتیک مصرف میشد و عشق مورد توجه مردم تازهمتجدد آن دوران را، با اندکی چاشنی سانتیمانتالیسم، تامین میکرد.
جامعه رمانتیزه دهه بیست ایران تشنه تجدد بود. این آرزومندی واکنش ناخودآگاه مردم به آنچه از سر گذرانده بودند محسوب میشد. اشعار توللی در این میان نقش کاتالیزور را بر عهده داشت. او با استفاده از پیشنهادهای شعری نیما در عینیکردن شنیدنیها (به تعبیر اخوان) عاشقانههایی با رنگ و بوی غربی (متاثر از سمبولیسمهای فرانسه) سرود. در این هنگام نگاه متغزل -که اندک زمانی در دوران قاجار مهجور مانده بود بار دیگر فرصت پرداخت با رویکردی تازه یافت و گذر از این دوران سکوت نقش بهسزایی در اقبال نوپردازان رمانتیک داشت.
فریدون توللی -که با خواندن نیما متحول شده بود- بعدها در مسیر سرایش خود اعلام استقلال کرد و نیما را فاقد صلاحیت نوشتن مانیفست شعر نو خواند. به باور او شعر نیازمند خاستگاه عاطفی بود و از همین رو سعی کرد پیشنهادهای زبانیای را -با فهرست کردن یکسری ترکیب اسمی- به شعر نو ارائه دهد. توللی (در مقدمه مجموعه شعر «رها») نخستین کوششها را برای نوشتن مانیفست شعر نو به خرج داد. این کوشش او به سبب محدودیتی که برای زبان قائل میشد (برخلاف نیما که استفاده از هر واژهای را، به شرط خدمت به ساختار شعر، مجاز میدانست) در حد اعاده فضل باقی ماند و پیشنهادهای زبانی توللی تنها برای زمان محدودی مورد توجه برخی از شاعران قرار گرفت.
با نگاه به تاریخ شعر معاصر ایران درمییابیم که شاید شعر فریدون توللی امروز دیگر کارکردی نداشته باشد و برخی او را از ردیف شاعران تاریخمصرفدار قلمداد کنند، اما به سبب آنکه شعر او نیاز جامعه شعری و زبانی دوران خود را برآورده میساخت در زمانه خود مورد توجه قرار گرفت و به دلیل تنوع رویکرد در انواع آثار ادبی بعدها شاخههای زیادی از او منشعب شد. توللی را سرشاخه اصلی رمانتیسیسم در شعر نو فارسی مینامند و بعدها نادر نادرپور دنبالهروی این نحله شعری شد. بنابراین عاشقانهسرایی توللی با وجود تمام تحولاتی که پشت سر گذاشت همچنان در قید حیات است. شاید شعر او دیگر پاسخگویی نیاز امروز نباشد، اما بیاعتنایی به او حذف سرشاخه اصلی نحلههایی است که بدون داشتن ریشه تبدیل به وارثان ناقصالخلقهای خواهند شد.
منتشر شده در روزنامهی کلید ـ ۱۳۹۴