ادبیات از جلد کتاب شروع می شود

در حاشیه‌ی کتابی که برنده‌ جایزه نقد ادبی جلال شد

بهانه نوشتن این یادداشت برگزیده شدن کتاب «گشودن رمان» در بخش نقد ادبی جایزه ادبی جلال آل احمد است. این جایزه در هفتمین دوره خود تغییراتی در هیات داوران و طیف آثار برگزیده داشت. نامزدهای بخش نقد ادبی در مرحله نهایی جایزه جلال کتاب های «گشودن رمان» اثر حسین پاینده، «نشانه-معناشناسی دیداری» اثر حمیدرضا شعیری، «آینه های دور و نزدیک» اثر صابر امامی، «شهر و تجربه مدرنیته فارسی» اثر نرگس خالصی مقدم و «کارکرد گفتمانی سکوت» اثر لیلاصادقی بودند. هیات داوران این بخش را نیز محمدرضا سنگری، محسن سلیمانی و حسین بیات تشکیل دادند. طبق آیین نامه جایزه جلال منعی برای حضور اعضای هیات علمی و هیات داوران جایزه در بین برگزیدگان وجود ندارد. چنان که حسین پاینده که کتاب او در بخش نقد ادبی برگزیده شد، عضو هیات علمی جایزه جلال نیز است.

کتاب «گشودن رمان»، با هر پیش فرضی و برای هر مخاطبی که نوشته شده باشد، زمانی اهمیت پیدا می کند که بتواند در نقد ادبی ایران گشایشگر باشد البته منوط به آنکه چیزی برای گشودن وجود داشته باشد. در این کتاب صحنه آغازین ۱۰ رمان مشهور فارسی در پرتو نظریه و نقد ادبی بررسی می شود. کتاب سه ضمیمه دارد که ضمیمه سوم آن شامل «واژه نامه توصیفی اصطلاحات نقد رمان» است. نویسنده در بخش اول کتاب مخاطبان خود را از طیف منتقدان ادبی و پژوهشگران حوزه رمان و همچنین رمان نویسان معرفی می کند. با توجه به تعاریف ساده و ابتدایی واژه نامه کتاب و مباحثی که در مقدمه گشودن هر رمان شرح داده شده به نظر نمی رسد تلقی نویسنده از طیف مخاطبانش تلقی دقیقی باشد. اگر قصد نویسنده نوشتن نقد روی مدخل آثار مورد توجهش باشد حرفی نیست، اما اگر داعیه آموزش یا تبادل اطلاعات داشته باشد، طرف تخاطب او نوآموزانی هستند که احتمالااز خواندن دقت نظر نویسنده در جزییات یک رمان شگفت زده خواهند شد، بدون آنکه اطلاعی از پیشینه چنین رویکردی در نقد داشته باشند. البته خود نویسنده تاکید می کند که نقد ادبی بدون روش کاری خطا و شبه نقد است، بنابراین قطعا شیوه یی برای کار خود قایل است. درباره شیوه نقد رمان های انتخابی در این کتاب مطلقا نمی توان شیوه نقد به کار گرفته شده را روشی ابداعی دانست (که اگر ابداعی بود، این سوال مطرح می شد که مگر نقد می تواند قائم به ذات باشد و بی هیچ پشتوانه یی ابداع شود). نگارنده در همان مدخل کتاب در روشن ساختن سازوکار تالیف خود آورده است که این کتاب از راه بحث های نظری و نقد عملی تلاش کرده نشان دهد چگونه باید از منظر یک منتقد ادبی یا پژوهشگر ادبیات رمان خواند. با وجود آوردن نام نقد عملی اشاره یی به پیشینه این نقد و متدولوژی آن در این کتاب نمی شود و در واژه نامه توصیفی اصطلاحات آن نیز با وجود اشاره به ساختارگرایی و پساساختارگرایی که پس از نقد عملی شکل گرفتند، اصطلاح نقد عملی به چشم نمی خورد: اما با توجه به رویکرد مولف چه در پرسشگری و چه در نقدهای انجام شده یک پای نقد عملی به وضوح در میان است هرچند که تنها ابزار نویسنده نیست و مباحث زیادی در دستورالعمل این کتاب با هم ترکیب یا بهتر است بگویم قاطی می شوند. در این کتاب بر اهمیت آغاز رمان در تحلیل یا نگارش آن تاکید می شود. باید توجه کرد که بیش از یک قرن پیش به اهمیت بند اول در نقد عملی شعر یا رمان اشاره شد و بعدها تودوروف در ساختارگرایی نیز بیان کرد که ادبیات از جلد و همان عنوان کتاب آغاز می شود.

کنجکاوی ذاتی خواننده را وادار می کند درباره متنی که خوانده سوال بپرسد به محض آنکه پرسشگری در مورد متنی آغاز شود نقد ادبی آغاز می شود و از جایی که خواننده شروع به فکر کردن می کند دیگر خواننده صرف نیست و با پرسشگری سعی کرده معنایی غایی برای متنی که خوانده پیدا کند. بنابراین رابطه بین خواننده و مولف رابطه یی یک سویه نیست و تا این دو با متن که ضلع سوم این رابطه است همکاری ذهنی نداشته باشند اساسا معنا وجود نخواهد داشت. ممکن است خواننده از پروسه طرح سوال وارد کانال تحلیل متن و از کانال تحلیل متن وارد دو کانال مجزای تعبیر و تفسیر شود. تعبیر را می توان برخوردی کلی با اثر هنری دانست و تفسیر همان کار منتقد است که برای سوالات پیش آمده در متن پاسخ پیدا می کند. نقد اجمالابه دو شاخه نقد نظری و نقد عملی تقسیم بندی می شود. نقد نظری با ابزار نظری سروکار دارد و ذیل یک نظریه نوشته می شود. نقد عملی اما شیوه استفاده از این ابزار نظری است. در واقع نقد نظری اصول زیبایی شناسی را تعیین می کند. زمانی که مابه ازای اصول در متن پیدا شود نقد عملی صورت گرفته است. اما اعتبار یک خوانش به چیست؟ هیچ ابرنظریه یی وجود ندارد که بتواند تمام نظریه ها را در دل خود جا دهد. هر کدام از خوانش ها وجوه خاصی را از متن مشخص می کند و می توان با سخت افزاری مانند نقد عملی آن را کانالیزه کرد. قصدم از بازنویسی این مطالب گشودن نقد عملی است. ابتدای قرن بیستم مواجه با متن به سمت وسویی رفت که منتقد فقط با متن طرف باشد. حدود ۲۰ سال طول کشید که این گفتمان تئوریزه شود و بعدها به مرور زمان نام نقد نو را از آن خود کرد و حدود ۳۰ سال گفتمان غالب ماند. بعد از آن هم هیچگاه به صورت کامل از بین نرفت و در قالب های مختلف تکامل پیدا کرد. نقد عملی زیرشاخه یی از نقد نو است. منتقد در نقد عملی با حدسی ساختاری و حدسی مفهومی سعی می کند شکل اثر و قراردادهای متن را کشف کند. نقد عملی دو پیش فرض دارد: اول اینکه قایل به اندام وارگی و انسجام متن است و دوم اینکه دنبال یک نتیجه معنایی صرف می گردد (بعدها پساساختارگراها برای یک متن معناهای بی شمار در نظر گرفتند). نقد عملی درست بعد از دورانی ظهور و بروز کرد که منتقدان با اتکا به مسائلی خارج از متن آن را ارزش داوری می کردند و اگر اطلاعات فرامتنی از آنها گرفته می شد دیگر حرفی برای گفتن نداشتند. شاید وضعیت آنها در آن زمان پر دور از وضعیت نقدی که امروز در ایران متداول است نباشد.

در گشودن سنت نقد در ایران باید اشاره کنم که ما هیچگاه سنت نقد نداشتیم شاید به این دلیل که سال های سال است پروسه تولید اندیشه نداشتیم. در دهه های اخیر در بین جمعیت نظریه خوان شاهد تلاش هایی بی پشتوانه و بدون تبیین بودیم: اما دستاورد این سال ها نشان داده که آمدن سنت نقد مدرن همین طور با جاش به ایران راهکار مناسبی نیست و در سطح گرته برداری از یکسری کانسپت و ترم ادبی می ماند. از طرفی اگر منتقدی بگوید که برای نقد نیاز به نظریه ندارد قایل به علم غیب است، لابد. نقد عملی حساب و کتابی دارد که ذیل آن سخت می توان پرت وپلابافت و هر نظریه یی را به هر متنی الصاق کرد. هر چند که امروز دیگر نقد عملی ابتدای کار یک منتقد است و پس از اتمام آن راه باز می شود تا لایه های معنایی متن را با اتکا به نظریه یی استخراج کند، منتها این بار با سازوکار مشخص و روشن به سمت نظریه یی همسو با وجوه متن (آن چیزی که این سال ها کم نخوانده ایم نقدهای روانکاوانه و الصاق ترم های این نظریه، همچون سرشتاینه وار، به هر متن با ربط و بی ربطی بوده که گاهی می چسبد و گاهی لایتچسبک است). از این رو نقد عملی برای تمرین و یادگیری مواجه با متن روش کارآمدی به نظر می رسد.

با توجه به اینکه ۱۰ رمان مورد بحث کتاب «گشودن رمان» آثاری هستند که بیشترین الطاف را در طول تاریخ ادبیات معاصر ایران نصیب خود کرده اند باید دید که نویسنده چقدر در روند گشودن این رمان ها که بارها از منظرهای مختلف نقد و بررسی شده اند موفق بوده؟ کشف های او تا چه حد نو و خواندنی است؟ و قدرت انتقالش در آموزشی که می دهد تا چه حد برای مواجهه با سایر رمان ها و آثار هنری راهگشا و کارآمد است، به طوری که مخاطب نوآموز کتاب بتواند بین نقد عملی، نقد ساختارگرایانه، نقد پساساختارگرایانه و... با نقدهای مبتنی بر نظریه مانند نقد روانکاوانه، نقد فمینیستی، نقد نئوفمینیستی، نقد مارکسیستی و... با جنبش های هنری مانند ناتورالیسم، فرمالیسم، پسا مدرنیسم و... با ابزارهای ریتوریکی مانند آیرونی، استعاره، مجاز و... در بررسی یک اثر افتراق قایل شود.

منتشر شده در روزنامه‌ی اعتماد ـ ۱۳۹۳