
اولین تجربه برنامهنویسی! عالی... نبود!
اولین زبانی که سراغش رفتم کیو بیسیک (Q Basic) بود. یک نسخه از زبان محبوب و معروف بیسیک که حتی با معیارهای ۱۵ سال پیش هم منقرض شده محسوب میشد. این زبان، نسخههای دیگری هم داشت که کمتر معروف بودند. نسخههایی مثل GW Basic، Dartmouth BASIC, QuickBASIC, Visual Basic, Visual Basic .NET, VBScript, VBA, FreeBASIC و... . امروزه حتی نسخههای پیشرفتهتر آن مثل ویژوالبیسیک هم کمتر استفاده میشود. ویژوالبیسیک که نسخه شیءگرای همان کیو بیسیک هست هم امروز از دور خارج شده و جای خود را به زبانهای جدیدتر مثل سیشارپ و پایتون داده.
بله هر حال وقت صحبت درباره انواعواقسام زبانهای برنامهنویسی و اینکه کدام زبان برنامهنویسی از کدام زبان نسل قبل از خود تأثیر گرفته نیست.
زبان بیسیک خیلی سال پیش - فکر میکنم الان حدود ۶۰ سال از آن زمان گذشته باشد - بهعنوان یک زبان آموزشی و ساده ساخته شد. واقعاً هم زبان سادهای بود. یک سری دستورات ساده و کاملاً قابلفهم برای هر کسی که با زبان انگلیسی آشنایی داشته باشد. همین هم باعث محبوبیت و ماندگاری طولانیمدت این زبان شد و البته باعث محبوبیت تمام زبانهای بعدی که از این زبان تأثیر گرفته بودند. زبانهایی مثل سیشارپ که هنوز هم استفاده میشود و یکی از زبانهای محبوب دنیاست. حداقل در کشور خودمان خیلی طرفدار دارد و تعداد زیادی از آموزشهای برنامهنویسی در سطح اینترنت مربوط به این زبان است.

بعدها که تصمیم گرفتم سراغ زبانهای شیءگرا بروم اولین انتخابم سیشارپ بود که البته خیلی هم انتخاب درستی نبود. بعداً دربارهاش مینویسم.
هر زبان برنامهنویسی نیاز به یک محیط توسعه به نام IDE یا محیط توسعه مجتمع (Integrated Development Environment) دارد. IDE یا همان محیط توسعه مجتمع یک نرمافزار است که کدهای برنامهنویسی در آن نوشته، اجرا و خطایابی میشود.
خطایابی جزء جدانشدنی هر فرایند برنامهنویسی است؛ یعنی برنامهنویس بعد از نوشتن کد باید آن را بارهاوبارها اجرا کند و خطاهای پیشآمده را برطرف کند. بعضی از این خطاها، خطاهای سینتکس یا اصطلاحاً خطاهای املایی هستند. مثلاینکه یکی از کلمات کلیدی زبان برنامهنویسی اشتباه نوشته شده باشد یا از علائم نگارشی اشتباه استفاده شده باشد. اینطور خطاها در IDEهای جدید معمولاً خیلی ساده و سریع مشخص میشوند و نیازی به اجرای برنامه و آزمایش آن نیست.
بعضی دیگر از خطاها، خطاهای منطقی هستند؛ یعنی برنامه ساخته شده اطلاعات را اشتباه پردازش میکند و نتیجهای که مدنظر برنامهنویس هست را نمایش نمیدهد.
برای کشف این خطاها حتماً باید برنامه را اجرا کرد و آن را بارهاوبارها تست کرد تا بالاخره مطمئن شویم همه چیز همانطور که برنامهریزی شده پیش میرود.
محیطهای توسعه امروزی خیلی پیشرفته هستند و امکانات زیادی در اختیار برنامهنویس قرار میدهند تا ساده و سریع بتواند برنامه خود را بنویسد.
بعضی از محیطهای توسعه جدیدتر بهنوعی هوش مصنوعی مجهز شدهاند که میتواند بسیاری از خطاها را حتی قبل از اجرای برنامه تشخیص دهد. هوش مصنوعی هم این روزها به کمک برنامهنویسها آمده. خیلی از کدهایی که قبلاً در طی ساعتها نوشته میشد حالا به کمک هوش مصنوعی بهسرعت نوشته و خطایابی میشود. خیلی وقتها حتی نیاز به اجرای برنامه نیست فقط کافیست کد را به هوش مصنوعی تحویل بدهیم و چند دقیقه بعد یک کد تروتمیز و بدون خطا تحویل بگیریم.
بههرحال محیط توسعه زبان کیو بیسیک هیچکدام از این امکانات را نداشت و در آن زمان هم خبری از هوش مصنوعی نبود. حداقل هوش مصنوعی در دسترس مردم نبود.
محیط توسعه کیو بیسیک به یک پنجره کوچک قدیمی شبیه محیط سیستمعامل DOS محدود میشد. یک پنجره کوچک با امکانات محدود برای نوشتن و اجرا و خطایابی برنامه و البته کارهای معمولی مثل سیو کردن برنامه نوشته شده و از اینطور کارها.
ته امکانات این محیط توسعه هم این بود که میتوانستیم رنگ پسزمینه آن را تغییر دهیم. البته حتی در این مورد هم انتخابهای زیادی نداشتیم. چند تا رنگ بود که باید یکی از همانها را انتخاب میکردیم و با همان چیزی که بود میساختیم.

با تمام اینها اما زبان کیو بیسیک زبان واقعاً سادهای بود. هر کسی با ذره آشنایی با زبان انگلیسی میتوانست کدهای این زبان را بخواند و برنامهنویسی کند.
من هم با همین زبان شروع کردم آن هم فقط به این دلیل که تنها کتاب آموزشی برنامهنویسی که آن موقع پیدا کردم، کتاب آموزشی برنامهنویسی به زبان کیو بیسیک بود که یک روز کاملاً اتفاقی از بین دهها کتاب پیدایش کردم.
آن زمان علاوه بر کتابخانه عمومی، عضو کتابخانه پژوهشسرای شهر هم بودم. کتابخانهاش به بزرگی کتابخانه عمومی نبود؛ اما کتابهای جالبی داشت. از کتابهای با موضوعات علومتجربی مثل فیزیک و شیمی و نجوم گرفته تا کتابهای دینی و مذهبی که بعضی از آنها حتی در کتابخانه عمومی شهر هم پیدا نمیشد.
در بین کتابهای مربوط به علوم کامپیوتر یک روز کاملاً ناگهانی کتاب آموزش زبان کیو بیسیک را پیدا کردم. یک کتاب نسبتاً قطور با جلد سبز کمرنگ که به زبان ساده برنامهنویسی به زبان کیو بیسیک را آموزش میداد.
البته همه چیز به همین سادگی شروع نشد. قبل از اینکه این کتاب را پیدا کنم فکر میکردم برنامهنویسی بهسادگی نوشتن یک متن انگلیسی است و کامپیوتر هم مثل هر آدم عاقل و بالغ دیگری که به زبان انگلیسی مسلط باشد دستورات ما را میفهمد و به همین راحتی میتوان یک برنامه نوشت.
اولین روزی که پشت سیستم نشستم و محیط توسعه کیو بیسیک را باز کردم یک جمله ساده انگلیسی نوشتم و انتظار داشتم که کامپیوتر خودش بفهمد که باید دقیقاً چه کاری انجام دهد و در یک چشم بههمزدن تمام مشکلات سیستم را حل کند.
برنامهای که نوشتم چیزی شبیه این بود: check windows problems and solve them!
دکمه F5 یا همان Run را زدم و منتظر اجرای برنامه بودم. نفسم در سینهام حبس شده بود و لحظهای را تصور میکردم که برنامه، لیستی از مشکلات کامپیوتر را مرتب و منظم جلوی چشمم ردیف کرده و یکییکی مشغول حل آنهاست.
بااینحال هیچ اتفاقی نیفتاد. کامپیوتر مثل یک دسته بیل به من زل زده بود و هیچ کار خاصی انجام نمیداد.
نمیدانستم دقیقاً چه اتفاقی افتاده. کجای راه را اشتباه رفته بودم؟ با خودم فکر میکردم شاید جمله انگلیسی هم ایراد داشته و کامپیوتر منتظر یک جمله انگلیسی درستوحسابی است که تمام قواعد زبان انگلیسی در آن رعایت شده باشد.
چند بار جمله را تغییر دادم و باز هم امتحان کردم؛ اما هیچ فایدهای نداشت. خوب به همین راحتی همه برنامههایم برای درستکردن مشکلات کامپیوترمان دود شد و رفت هوا!
حالا از دست زبانهای برنامهنویسی هم کاری بر نمیآمد و واقعاً نمیدانستیم که باید چهکار کنیم.
ای بابا... باز هم شکست خوردیم...