
ریال... پولی که همه ما از آن استفاده میکنیم. هر روز هم بیارزشتر از روز قبل میشود. هر روز قیمتها رکورد جدیدی میزند و سفره زندگی جلوی چشممان هر روز کوچکتر میشود. زمانی کالابرگ کمک بزرگی به خانوادهها بود؛ اما حالا مثل نسیمی است که بهسرعت میوزد و برای لحظهای گونهمان را نوازش میدهد. مثل ثانیهای در میان هزاران ثانیه دیگر زندگی گم میشود و به فراموشی سپرده میشود.
جدای از بحثهای روزمره و پیامهای مختلف فضای مجازی، علت بیارزش شدن پول چیست و دقیقاً چه اتفاقی میافتد؟
از قدیم و در تمام جوامع انسانی، پول وجود داشته. پول کالایی واسطه و باارزش بوده که برای تبادل کالا از آن استفاده میشده. این را همه در کتابهای دوره راهنمایی و دبیرستان خواندهایم. نکتهای که هست این است که پول همیشه کالایی باارزش بوده. نه آن قدر کمیاب بوده که جوابگوی نیازهای جوامع نباشد و نه آن قدر فراوان بوده که به هر مقداری در دسترس همه باشد.
زیاد بودن یک کالا، آن را بیارزش میکند. هر چیزی که در بازار زیاد باشد، ارزان میشود و همه خواهان فروختن آن هستند. این یکی از دلایل بیارزش شدن ریال است. هیچکس نمیخواهد ریال را نگه دارد. همه ما وقتی پولی دستمان میآید، سریع آن را تبدیل می کینم به چیزی باارزش؛ مثل طلا، زمین، خانه و یا هر چیز دیگری که بتوانیم با آن مقدار پول بخریم.
به دلایلی که گفته شد، از زمان قدیم مناسبترین گزینه برای پول، طلا بوده. هم فلز بوده و بهراحتی از بین نمیرفته. هم امکان ضرب نقشونگار روی آن وجود داشته، هم خوشرنگ و لعاب بوده و هم بهاندازه کافی وجود داشته. قابلحمل بوده و امکان تقسیم آن به قطعات کوچک و بزرگ هم وجود داشته. از طرف دیگر قیمت آن هم طوری بوده که هر کسی میتوانسته مقداری از آن را داشته باشد. نه آن قدر زیاد بوده که رسماً کالایی بیارزش باشد و نه آن قدر کم بوده که گران باشد و مردم توانایی خرید آن را نداشته باشند.
نقره هم یکی دیگر از گزینههای پول بوده و از قدیمالایام به همان دلایلی که گفته شد استفاده میشده. هر چند تا جایی که میدانم، همیشه ارزش آن از طلا کمتر بوده و در برهههایی از تاریخ ارزش آن حدوداً یکدهم قیمت طلا بوده.
از چند صدسال قبل به اینطرف بانکها شکل گرفتند. بانکها پول طلای مردم را جمعآوری کرده و کاغذهایی را بهعنوان سند طلا در اختیار مردم قرار دادند؛ بهعنوانمثال، وقتی یک نفر ۱۰۰ سکه طلا در بانک به امانت میگذاشت، بانک کاغذی را بهعنوان رسید دریافت این ۱۰۰ سکه در اختیار شخص قرار میداد و آن شخص میتوانست با همین رسید، در هر زمان که مایل باشد، ۱۰۰ سکه از بانک دریافت کند.
البته استفاده زا این رسیدها مشکلاتی هم داشت؛ بهعنوانمثال وقتی کسی میخواست خانهای را به قیمت ۵۰ سکه خریداری کند، باید مسیر زیر را طی میکرد:
۱. به بانک رفته و ۱۰۰ سکه طلایش را دریافت میکرد.
۲. ۵۰ سکه را به بانک برمیگرداند و رسیدی برای این ۵۰ سکه دریافت میکرد.
۳. ۵۰ سکه دیگر را به شخص فروشنده میداد.
۴. فروشنده به بانک میرفت و ۵۰ سکه را به بانک میسپرد و رسیدی برای این پنجاه سکه دریافت میکرد.
این روند، فرایندی خستهکننده بود و طولانی بود؛ بنابراین بعد از مدتی مردم همین رسیدها را بین خود جابهجا میکردند بدون اینکه نیاز به مراجعه به بانک داشته باشند. شاید اسکناس از همینجا شکلگرفته باشد و بانکها از همینجا به چاپ رسیدهای کممبلغ (مثلاً رسیدهای ۱ سکهای یا ۱۰ سکهای) روی آورده باشند.
به هر صورت طلای مردم همیشه در بانکها میماند و این رسیدها بودند که بین مردم جابهجا میشدند. به این صورت کمکم طلا به فراموشی سپرده شد و رسیدها ارزش و مقبولیت عام پیدا کردند؛ اما درهرصورت همیشه بین تعداد رسیدهای منتشر شده و مقدار طلای داخل بانک، نسبتی وجود داشت؛ بهعنوانمثال بهازای هر ۱۰ سکه، یک رسید چاپ و روانه بازار میشد. اینطور ارزش این رسیدها هرگز پایین نمیآمد و هر فردی مطمئن بود بهاندازه رسیدهایش، طلا در بانک موجود هست.
بااینوجود پس از مدتی بانکها به فکر چاپ پول بدون پشتوانه افتادند. پول بدون پشتوانه پولی است که مابهازای آن، طلایی در بانک موجود نیست. چیزی شبیه خالیفروشی در برخی زا سامانههای خریدوفروش طلای آنلاین که هرازگاهی میشنویم و اینطور بود که پول هر روز بیارزشتر از دیروز شد. در ازای رسیدی که وجود داشت، طلا نبود و موازنه بین رسید و طلا به هم خورد.