
حوزه علمیه نهادی است با قرنها سابقه فعالیت. اگر شروع حوزه علمیه به صورتی که الان هست را از زمان غیبت کبری بگیریم، یعنی تا الان حدود هزار و دویست سال به فعالیت خود ادامه داده. نهاد ریشهداری که در گذر قرنها و تغییر حکومتها دوام آورده. سلسلههای مختلفی را به چشم دیده. شاهد بدترین فجایع دوران خودش بوده. رشد و زوال جریانهای مختلفی را شاهد بوده و از بلاهای روزگار جان سالم به در برده تا به این جا رسیده.
حوزه نهادی همهمکانی و همهزمانی بوده. اگر تنها حوزههای علمیه شیعه را در نظر بگیریم، شبکه گسترده حوزههای علمیه در تمام جهان اسلام فعال بوده. از غرب تا شرق، از شمال تا جنوب. همهجا طلبههایی بودهاند که در طول تمام این قرنها در این حوزهها درس میخواندند و بعد از فارغالتحصیلی، هر کدام وظیفهای از وظایف روحانیت به عهده میگرفتند.
بااینهمه طبیعی است که تفکراتی در حوزه وجود داشته باشد که در گذر قرنهای پیدرپی بهعنوان اصل مسلم پذیرفته شده است؛ هر چند ممکن است بعدها نادرستی آنها مشخص شود. مشخص شود که یا بهطورکلی و یا در برخی از موارد، کاملاً هم درست نبوده است.
جمله معروفی در حوزه تکرار میشود که «الْعِلْمَ فِی الْجُوعِ وَ الغُربَةِ»؛ یعنی «علم در گرسنگی و غربت است». تا جایی که من تحقیق کردم، این جمله، قسمتی از یک حدیث قدسی است. البته به صورتهای دیگری هم نقل شده و در بعضی از نسخهها، کلمه «غربت» نیامده. بههرحال چیزی که از این روایت برداشت میشود این است که اگر کسی بخواهد به علم برسد، باید گرسنگی و غربت بکشد.
به همین دلیل هم اعتقاد در حوزه بر این است که غربت چیز بدی نیست و اگر طلبه در شهر غریب درس بخواند، به موفقیت میرسد. این حرف اما حرف نادرستی هم نیست. واقعاً هم درسخواندن در شهر غریب تمرکز فکری میآورد. کسی که رد شهر غریب درس میخواند از خیلی از دغدغههای دوروبر خود دور است و با خیال راحت میتواند به درس و بحثش برسد.
بااینحال، این حدیث را طور دیگری هم معنا کردهاند. در سایت پرسمان دانشگاهیان، این معنای دوم به این صورت مطرح شده: «منظور از غربة در این روایت الزاماً به معنای ترک وطن و رفتن به جایی دیگر برای تحصیل علم نیست تا اشکال شما مطرح شود؛ زیرا هر چند در این روایت کلمه «غربة» در مقابلش کلمه «وطن» آمده است. امّا معنایش این نیست که کسی که اهل شهری مثل قم است اگر بخواهد در قم درس بخواند بهرهای از علم ندارد و باید حتماً علم را در دوری از وطن و شهری دیگر به دست آورد. معنای غربت این است که انسان باید از دیگران فاصله بگیرد. اگر آن ارتباطی که مردم با یکدیگر دارند، این هم داشته باشد، این شخص عالم نمیشود. اگر مردم شبنشینی دارند ما هم بخواهیم همان شبنشینی را داشته باشیم، برای تفریح مسافرت دارند، ما هم داشته باشیم، بیرون آمدن با خانواده دارند، ما هم داشته باشیم، این منافات با علم دارد.»
بههرحال من هم باور داشتم که اگر دور از خانواده، در شهری غریب که تا حالا در آن زندگی نکردهام درس بخوانم، حتماً موفقتر از شهر خودمان خواهم بود. البته آن موقع که این افکار در سرم میگذشت، کنار خانوادهام مشهدگردی میکردیم و از تعطیلات تازه فرارسیده تابستانی لذت میبردیم.
آن زمان هنوز تصوری از غربت نداشتم. تا قبل از آن هرگز در شهر دیگری دور از خانواده زندگی نکرده بودم. نمیدانستم زندگی در خوابگاه، آن هم طولانیمدت چگونه است؟ مشهد از شهر خودمان خیلی دور بود. پس غربت من هم قرار بود غربتی معمولی باشد. قرار نبود بتوانم هر هفته، هر دو هفته یا حتی هر ماه یکبار به خانوادهام سر بزنم. همانطور که واقعاً هم اینطور نشد. باید روی هر سه ماه یکبار حساب میکردم. هر سه ماه یکبار و آن هم در حد چهار پنجروز.
روز بعد آزمونی را که خیلی از آن میترسیدم دادم و قبول شدم. دو روز بعد نوبت مصاحبه داشتم. مصاحبه نهایی که مشخص میکرد بالاخره طلبه مدرسه اَلِفیه میشوم یا نه.
مصاحبه، بعدازظهر همان روزی که قرار بود حرکت کنیم و راهی شهر خودمان شویم برگزار شد. اساتید مدرسه از دوری راه خبر داشتند و همین سؤال را هم از من پرسیدند که آیا میتوانم این راه دور را تحمل کنم یا نه؟ من هم بدون هیچ تصوری از چیزی که انتظارم بود، با شجاعت جواب مثبت دادم و خوشحال و خندان، راهی شهرمان شدم.
آینده اما برنامه دیگری برایم داشت... .