
فیزیک با تمام جذابیتهایش اما باز هم علمی تجربی است. بر خلاف ریاضی و فلسفه که در دسته علوم عقلی جا دارند.
فرق این دوتا چیست؟
علومتجربی، وابسته به تجربه و آزمایش هستند. این علوم، در چند قرن گذشته در دنیا رونق زیادی گرفته و پیشرفتهای زیادی هم داشته. علومتجربی، واقعاً هم مفید هستند. بسیاری از امکانات امروز ما، در سایه پیشرفت همین علوم گسترش یافته و زندگی ما را راحتتر کرده؛ اما در مورد این علوم، اشتباهی صورت گرفته؛ به این معنا که به این علوم، بیش از چیزی که هست بها داده شده و آنها را در حیطههایی دخیل کردهاند که اصلاً به این علوم ربطی ندارد. درباره این موضوع بعداً بیشتر صحبت خواهیم کرد. بحثی که تا حدی تخصصی هم هست؛ اما هم جذاب و کاربردی است.
به طور خلاصه اما این علوم، با تمام پیشرفتهایشان اما باز هم علومی گمانی یا به قول فنیتر، علومی ظنی هستند؛ یعنی هرگز برای کسی یقینآور نیستند.
بهعنوانمثال همه میدانیم که آب در فشار یک اتمسفر، در دمای صددرجه سانتیگراد به جوش میآید. این، یک گزاره یقینی برای همه ماست اما اگر درست نگاه کنیم، این گزاره واقعاً یقینآور نیست؛ چون ما از طریق آزمایش به این نتیجه رسیدهایم نه استدلال عقلی!
آزمایشگاه جایی است که در آن شرایطی مشابه شرایط جهان واقعی را ایجاد میکنند و آزمایش خود را بارهاوبارها تکرار میکنند تا بالاخره به یک نتیجه برسند. گاهی هم برخی پدیدهها را در جهان واقعی آزمایش میکنند. بااینهمه اما باز هم هیچکدام از این گزارهها یقینی نیست؛ چون اینکه در برخی شرایط، یک اتفاق واحد تکرار شود، نمیتوان نتیجه گرفت که در تمام شرایط، همان اتفاق تکرار خواهد شد.
اینکه یک میلیون نفر با زدن یک واکسن درمان شوند، دلیل نمیشود که تمام آدمهای دیگر هم با زدن آن واکسن درمان شوند. ممکن است بعدها موردی پیدا شود که با زدن آن واکسن درمان نشود.
البته درباره یقینی بودن یا نبودن علومتجربی بحثهای زیادی صورت گرفته است و موضوع به همین سادگی نیست. در برخی موارد، آزمایش هم میتواند یقینآور باشد؛ اما در این صورت، آن آزمایش از قوانین عقلی تبعیت کرده است نه از قوانین علومتجربی و به همین دلیل هم یقینآور بوده است.
تمام اینها بر خلاف علوم عقلی است. ریاضی و منطق جزء علوم عقلی هستند. علومی یقینی که هیچ شک و شبههای در آنها راه ندارد.
مجموع زوایای داخلی مثلث در یک فضای تخت، صد و هشتاد درجه است و این قضیه در هر جایی از این جهان به همین صورت است. همیشه مجموع دو عدد فرد، یک عدد زوج است و همیشه مشتق سینوس x، برابر با کسینوس x است.
در منطق هم قانون وضع مقدم و رفع تالی همیشه و برای هر استدلالی برقرار است و همیشه شکل اول در حالتهای منتج، نتیجهبخش است.
تمام اینها قوانین ثابت ریاضی و منطقی است و همیشه و هر جا به همین منوال است. زمان و مکان روی این قوانین تأثیر ندارد و بالاتر از همه اینها، اثبات این قوانین نیاز به آزمایش ندارد. هیچکسی برای بهدستآوردن انتگرال یک تابع، وارد آزمایشگاه نمیشود. برای محاسبات ریاضی و منطقی دیگر هم همینطور.
بنابراین، فیزیک با تمام جذابیتهایی که برایم داشت؛ اما همیشه این نکته دربارهاش اذیتم میکرد که خیلی چیزها در این علم اصلاً یقینی نیست. در فیزیک جدید این مسئله شکل بدتری پیدا میکند. بعضی از مسائل فیزیک جدید حتی به این راحتی آزمایشپذیر هم نیستند. اصلاً در کره زمین قابلیت آزمایش ندارند. پس انگار داریم درباره چیزی صحبت میکنیم و وقتمان را بر سر آن میگذاریم که هر لحظه ممکن است فروبپاشد و معلوم شود اصلاً حقیقت نداشته!
البته از اول هم من آدم آزمایشگاه نبودم. روحیهام با علوم عقلی بیشتر جور بود تا با علومتجربی. با محاسبات فکری بیشتر ارتباط میگرفتم تا بحثهای عملی و آزمایشگاهی. فیزیک جدید هم اگر برایم جذابیت داشت، برای اسرارآمیز بودنش بود. برای این که دنیای ناشناختهای را فرارویم قرار میداد که اسرار کشف نشدهای داشت. اسراری که کنجکاوی درباره آنها جالب بود.
به همین دلیل از اول با فیزیک عملی و آزمایشگاهی ارتباط نگرفتم. از همان اول دنبال نظریههای فیزیک بودم. چیزی که بیشتر نیاز به فکر و استدلال داشته باشد تا آزمایش.
به هر صورت تا چند سال، تا زمانی که به اواسط دوره نوجوانی رسیده بودم، بیشتر وقتم را فیزیک میگرفت. خودم را در کتابهای فیزیک غرق میکردم و سعی میکردم بیشتر درباره جهان بدانم.
مجلات مختلفی که درباره این موضوعات چاپ میشد را با ولع میخواندم. همیشه مشتری شماره یک این مجلات در کتابخانه عمومی شهرمان بودم. مجله «نجوم» که هنوز هم چاپ میشود. مجله «دانشمند» که به موضوعات مختلف علمی میپردازد. مجله دانستنیها که خیلی سال است خبری از آن ندارم و نمیدانم هنوز هم چاپ میشود یا نه و خیلی مطالب دیگر که هر روز درباره جدیدترین کشفیات و نظریات جدید چاپ میشد.
کتابهای زیادی هم با این موضوع خواندم. از فیزیک مفهومی پل جی. هیوئیت گرفته تا قسمتهای قابلفهم فیزیک جدید کنت اس. کرین. بیشتر این کتاب آخری برای من اصلاً قابلفهم نبود. این کتاب پر بود از ریاضیات پیچیده و توضیحات زیاد و سردرگمکننده برای یک نوجوان عاشق فیزیک. برای کسی مثل من واقعاً سنگین بود.
به هر صورت، فیزیک واقعاً جذاب بوده و هست. شناخت جهان اسرارآمیزی که در آن زندگی میکنیم، دلیل اصلی جذابیت علومتجربی و خصوصاً فیزیک است.
جهانی که زیر پای ماست...
و جهانی که ما زیر پای آن هستیم...
پیش بهسوی آسمان...