فکر نمیکردم یک راکون خیالی باعث بشه چند روز بعد درباره یکی از مهمترین دانشمندان تاریخ بخونم

شخصیت اصلی داستان یک راکون بامزه و کمی لجباز به اسم «یارنیت» بود؛ راکونی که طبق داستان سالها مخفیانه در اتاق الن تورینگ زندگی کرده بود و از بین حرفها و یادداشتهای اون «رمز ورود به دنیای هوش مصنوعی» را پیدا کرده بود مأموریت ما هم این بود که با استفاده از مهندسی پرامپت (Prompt Engineering) هرطور شده یارنیت را قانع کنیم آن رمز را لو بدهد (فکر میکنید پیچیدهست اره ولی یارنیت همزمان به شدت بامزه و به شدت رو مخ اما دوست داشتی بود تازه قلت هم میزد)
راستش را بخواید اولش بیشتر از اینکه ذهنم درگیر هوش مصنوعی باشه یا اینکه چطوری با وجود کند ذهن بودنم در مسائل برنامه نویسی میخوام وایب کدینگ کنم درگیر اسم تورینگ شدم با خودم گفتم: این آدم کی بوده که چالش هوشمندانه مدرسه پارت باید ار اتاق اون شروع بشه؟(فوضولیم گل کرد)
همین سؤال کافی بود تا شب 26 تیر 1405 بیدار بمونم شروع کردم به خوندن مقالهها دیدن ویدئوها و جستوجو درباره زندگی الن تورینگ بعد هم برای اینکه تصویر کاملتری از اون داشته باشم، فیلم بازی تقلید (The Imitation Game) را دیدم
هر چقدر بیشتر جلو میرفتم بیشتر احساس میکردم با کسی روبهرو هستم که سالها جلوتر از زمان خودش فکر میکرده اما درون خودش و در سکوت خودش (تورینگ اونقدر که فیلم نشون میداده درون گرا نبوده )کسی که وقتی هنوز خبری از لپتاپ اینترنت چتبات و مدلهای هوش مصنوعی نبود (چیزهایی که الان دنیای من هستند و نمیتونم نبودن شون رو تصور کنم ) داشت درباره این فکر میکرد که «آیا ماشینها میتوانند فکر کنند؟» و خیلی صادقانه برای زمان خودش این فکر برای مراجعه به یک روانپزشک کافی بود و شایدم در حالت خوشبینانه اش میتونست ایده یکی از کتاب های علمی تخیلی آیزاک آسیموف بشه
شاید اگر آن راکون و آن چالش نبود و 5ساعت مونده به ددلاین ثبت نام من پیامک های گوشیم رو نگاه نمیکردم شاید هیچوقت اینقدر عمیق درباره الن تورینگ نمیخوندم همیشه
الن تورینگ در ۲۳ ژوئن ۱۹۱۲ در لندن به دنیا آمد از همان سالهای مدرسه بیشتر از اینکه به حفظ کردن مطالب علاقه داشته باشد شیفته این بود که بفهمه چیزها چطور کار میکنند بعدها در دانشگاه کمبریج ریاضیات و منطق خوند و خیلی زود وارد یکی از عجیبترین سؤالهای ریاضی زمان خودش شد: آیا میتوان هر مسئله ریاضی را با یک روش کاملاً مکانیکی حل کرد؟
تورینگ برای پاسخ به این سؤال، چیزی را طراحی کرد که امروز آن را «ماشین تورینگ» صداش میکنیم
البته این ماشین آن چیزی نیست که احتمالاً با شنیدن کلمه «ماشین» تصور میکنیم خبری از مانیتور و کیبورد و پردازنده نبود ماشین تورینگ در واقع یک مدل ریاضی و نظری بود؛ ماشینی فرضی که میتوانست نمادها را بخواند، تغییر دهد و طبق دستورالعمل مشخصی مرحلهبهمرحله جلو برود
اما همین ایده ساده، یکی از پایههای علوم کامپیوتر مدرن شد
تورینگ در سال ۱۹۳۶ مقالهای منتشر کرد که در آن نشان داد میتوان مفهوم «محاسبهکردن» را به شکل دقیق و ریاضی تعریف کرد مهمتر از آن او ایده ماشین تورینگ همگانی (ترجمه فارسی بهتری پیدا نکردم) را مطرح کرد؛ ماشینی که میتوانست دستورهای ماشینهای دیگر را دریافت کنه و همان فرایند را اجرا کنه اگر بخواهیم خیلی ساده بگم یکی از ایدههای اساسی پشت این مفهوم این است که یک ماشین عمومی میتواند با تغییر برنامه کارهای متفاوتی انجام بده ایدهای که شباهت عجیبی به کامپیوترهای امروزی دارد
و اینجا برای من یک چیز خیلی جالب وجود داره
تورینگ وقتی این ایدهها را مطرح میکرد، هنوز کامپیوتری به شکل امروزی وجود نداشت
یعنی قبل از اینکه ما کامپیوتر را ببینیم اون درباره چیزی شبیه به «منطق پشت کامپیوتر» فکر کرده بود و این برای من خیلی عجیب و خاص بود حس میکنم مدل تفکر تورینگ از لحاظ رویکردی با بقیه آدما فرق داشت و اون وقت بیشتر شبیه ایده کتاب برای آیزاک آسیموف بود
چند سال بعد، جنگ جهانی دوم شروع شد و زندگی تورینگ وارد مرحلهای کاملاً متفاوت شد
او به مرکز رمزگشایی بریتانیا در بلچلی پارک رفت جایی که گروهی از ریاضیدانها زبانشناسها رمزنگارها و مهندسان مشغول تلاش برای خوندن پیامهای رمزگذاریشده آلمان بودند
یکی از بزرگترین مشکلات دستگاه Enigma بود (من از این کلمه تو اسم گذاری گروهم استفاده کردم ) این دستگاه برای رمزگذاری پیامهای نظامی آلمان استفاده میشد و تعداد حالتهای ممکن آن بهاندازهای زیاد بود که امتحان کردن تصادفی آنها عملاً غیرممکن بود (عددش خیلی زیاد و عجیبه )
تورینگ با استفاده از کارهای ارزشمند رمزنگاران لهستانی و همکاری با دیگر اعضای تیم (که فیلم فکر کرده بود احتمالا مهم نیست اند و بهشون نپرداخته بود) روی روشی برای پیدا کردن تنظیمات انیگما کار کرد و در طراحی دستگاهی به نام Bombe (درسته اسمش کریستوفر نیست)نقش مهمی داشت؛ دستگاهی که برای جستوجوی سریع تنظیمات احتمالی رمز انیگما استفاده میشد
این بخش از زندگی تورینگ برای من جالب بود چون همان آدمی که قبلاً درباره مفاهیم کاملاً انتزاعی ریاضی فکر میکرد، حالا داشت از همون نوع تفکر منطقی برای حل یک مسئله واقعی و بسیار بزرگ استفاده میکرد
در واقع او فقط «کدها را نمیشکست» داشت نشون میداد که چطور میتوان یک فرایند فکری پیچیده را تا حدی به مراحل منطقی و قابل اجرا توسط ماشین تبدیل کرد
و این دقیقاً همان چیزی است که بعدها در علوم کامپیوتر اهمیت زیادی پیدا کرد
اما شاید چیزی که تورینگ را برای من از یک دانشمند کامپیوتر به یک شخصیت واقعاً خاص تبدیل میکند، سؤال دیگری باشد که سالها بعد مطرح کرد:
در سال ۱۹۵۰، تورینگ مقاله معروف خود با عنوان Computing Machinery and Intelligence را منتشر کرد
او بهجای اینکه وارد بحث بیپایان درباره اینکه «فکر کردن دقیقاً چیه؟» بشه یک بازی فکری پیشنهاد کرد که بعدها به نام آزمون تورینگ مشهور شد در این آزمایش یک انسان از طریق ارتباط متنی با یک انسان و یک ماشین صحبت میکنه بدون اینکه بداند کدام طرف ماشین است مسئله این است که آیا ماشین میتواند آنقدر شبیه انسان پاسخ بده که تشخیص اون سخت بشه یا نه؟
وقتی این بخش را خوندم برایم عجیب بود که ببینم یک سؤال مربوط به سال ۱۹۵۰ چقدر به دنیایی که امروز در آن زندگی میکنیم نزدیکه
امروز من میتوانم با یک مدل هوش مصنوعی صحبت بکنم از اون سؤال بپرسم، از او بخواهم متن بنویسد یا مسئلهای را توضیح بده هوش مصنوعی که الان بهترین دوستمه و نمیتونم تصور کنم یک روز تو دنیای بدون هوش مصنوعی زندگی کنم و یکی از سؤالهای اساسیای که هنوز درباره این سیستمها مطرح میشود اینه که:
آیا واقعاً «میفهمند» یا فقط میتوانند رفتاری شبیه فهمیدن نشون بدن؟
این دقیقاً همان چیزی نیست که آزمون تورینگ بهتنهایی پاسخ میدهد، اما سؤال تورینگ هنوز یکی از نقاط مهم شروع این بحث است
ما معمولاً وقتی اسم تورینگ را میشنویم سریع سراغ کامپیوتر و هوش مصنوعی میرویم اما دامنه کارهای اون خیلی گستردهتر بوده
او بعد از جنگ روی ساخت کامپیوترهای واقعی و استفاده از محاسبات الکترونیکی کار کرد در منچستر روی توسعه ماشینهای محاسباتی فعالیت داشت و به ایدههایی درباره اینکه کامپیوترها میتونند فراتر از محاسبات ساده عمل کنند، پرداخت منابع تاریخی از نقش اون در شکلگیری مسیر محاسبات الکترونیکی در منچستر و اندیشههای اولیهاش درباره «ماشینهای هوشمند» یاد میکنند
اما حتی این هم آخر داستان نبود و نیست
تورینگ فقط به دنیای ماشینها و محاسبات محدود نبود او به زیستشناسی هم علاقه داشت و در سال ۱۹۵۲ مقالهای درباره ریختزایی (Morphogenesis) منتشر کرد موضوعی که به بررسی شکلگیری الگوها و ساختارهای پیچیده در موجودات زنده میپردازد برای مثال، اینکه الگوهایی مثل لکهها و نوارهای روی بدن بعضی جانوران چطور شکل میگیرند تورینگ تلاش کرد با کمک ریاضیات و مدلهای شیمیایی، توضیحی برای این فرایندها پیدا کند این بخش از کارش برای من جالب بود، چون نشان میداد ذهن او فقط دنبال ساختن ماشینهای بهتر نبود؛ او میخواست بفهمد خود طبیعت چطور میتواند از قوانین نسبتاً ساده، چیزهای پیچیده بسازد
شاید چون بسیاری از چیزهایی که امروز برای ما عادی شدهان زمانی فقط یک سؤال عجیب در ذهن یک نفر بودهان
امروز میگیم الگوریتم، برنامه، محاسبات، هوش مصنوعی و مدل زبانی؛ اما پشت همه اینها یک سؤال قدیمی وجود داره:
یک ماشین دقیقاً تا کجا میتونه کاری را انجام بده که قبلاً فقط از انسان انتظار داشتیم؟
تورینگ در سالهای قبل از تولد کامپیوترهای شخصی قبل از اینترنت و دههها قبل از ظهور مدلهای زبانی این سؤال را جدی گرفته بود به همین دلیل است که امروزه از او بهعنوان یکی از بنیانگذاران علوم کامپیوتر و یکی از چهرههای بسیار مهم در تاریخ هوش مصنوعی یاد میشه
و شاید اینجا داستان یارنیت برای من معنی پیدا میکنه
یارنیت یک راکون خیالی بود که مرا مجبور کرد دنبال الن تورینگ بگردم؛ اما تورینگ خودش کسی بود که بخش بزرگی از زندگیاش را صرف دنبال کردن سؤالهایی کرد که در زمان خودش شاید بیش از حد عجیب به نظر میرسیدند
شاید مهمترین چیزی که از تورینگ میشود یاد گرفت، فقط یک اختراع یا یک آزمون یا یک الگوریتم نیست به نظرم اینکه نوع تفکر اون با بقیه فرق داشت و این من رو یاد بخشی از کتاب ماهی سیاه کوچولو صمد بهرنگی انداخت :
درد من حصار برکه نیست
درد زیستن با ماهیانی است
که فکر دریا به ذهنشان چطور نکرده است