«دانشـجویان بـرای گرفتـن تفنـگ سـربازان حملـه كردنـد و سـربازان نيـز اجبـاراً تيرهایـی بـه هـوا شـليک نمودنـد و تصادفاً سـه نفر كشـته شـدند»
هميـن عبـارت كوتاه را هميشـه شنيدهایم، همیشـه اشـتباهی، تصادفاً و غيرعمدی، تيـری شـليک شـد؛ امـا هربـار، بیاشـتباه، غيرتصادفـی و عمـدی مردیـم. نکنـد مـا را بــرای مــردن ســاختهاند؟ خونمان، رنــگ تصویــر اســتبدادزدهٔ ســياه و ســفيد ایــن خانـه شـد؛ پرچممـان را هـم خودمـان رنـگ زدیـم؛ وطـن، سـبز چمـن و سـفید ابـر، كـم نداشـت؛ خونـی میخواست كـه مـا دادیـم؛
پــدران! مــا دختــران و پســرانتان بودیــم؛ ابراهيمــان! مــا اســماعيل و اســحاقتان بودیــم؛ رســتمان! مــا ســهرابتان بودیــم! پهلــوی مــا را كــه دریــد؟ گلــوی مــا را كــه بریـد؟
هنـگام عـزا و عروسـیتان، بـا گوشـت مـا سـير شـدید و از پوسـت مـا پوشـيدید و خــون مــا را نوشــيدید. ســهم شــما همــهچيــز شــد و ســهم مــا، مــردن و ســهم مادرانمــان، عــزا.
مـا را قربانـی نکردیـد؛ مـا بـا پـای خـود بـه قربانـگاه آمدیـم؛ مـا هـر بـار بـرای خــوندادن میآمدیــم؛ خونمان ســنگفرش و خــاک را جــان مــیداد؛ قطــرهقطــره خـون مـا در زميـن میرفت، بـا چشمهها میجوشید، بـه سـبزهزار میرسید، لالـهٔ ســرخ میدميــد و دختركــی روســتایی، مــا را میچيــد، میبویيــد و مســت میشد و در دشــتزار، خنــدان میدویــد.

مـا كشـته میشدیم و نمیمردیـم، شـما میكشـتيد و میمردیـد! خـون مـا هـدر نرفـت و گلولـهٔ شـما تلـف شـد؛ از هـر كداممـان، ۴۰ لالـه رویيـد و دسـت كودكانـی كـه میچيدندمـان، بـوی آزادی گرفـت و آنها بـه یـاد آوردنـد... اكنـون مـا در آنها میزییــم، بــا آنها میدویــم و بــا آنها میآیيــم؛ میكشــيد مــا را؟ بکشــيد ولــی مــا نمیميریــم.
یــک روز نزدیــک، ایــن بــار «شــما» نمیتوانيــد بکشــيد؛ آن روز، از چشــمانتان اشــک میروید و از لولـهٔ تفنگتــان، گل. آن روز، مــا پرنــده میشویم و میخوانيــم: «دســت اســتبداد از دانشــگاه كوتــاه!»** و میدانيــم ایــن بــار، هيــچ «تيــر هوایــی»ای قلبمــان را نمیشــکافد.
آن روز بــا هــم میخوانيــم بــه یــاد آن ســه ققنــوس آتشــين، كــه از خاكسترشــان هربـار شـکفتيم؛ بـه یـاد سـه قطـرهٔ خـون؛ احمـد، مصطفـی و آذر.
* اظهارات فرماندهی حکومت نظامی پس از وقایع ۱۶ آذر ۱۳۳۲
** شـعار دانشـجویی گمنـام در ۱۶ آذر ۱۳۳۲، كـه بـا شـليک مسـتقيم گلولـه جـواب داده شـد.