أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِن قُوتِلْتُمْ لَنَنصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ
خطاب آیه یازده، متوجه پیامبر اسلام(ص) است. خداوند به پیامبر می‌فرماید: ای پیامبر، آیا نمی‌نگری به کسانی که دچار نفاق شده‌اند و این خصلت در وجودشان ریشه دوانده است؟ سؤال اینجاست که این افراد نسبت به چه کسانی نفاق می‌ورزیدند؟ آقا می‌فرمایند: هم نسبت به مؤمنان و هم نسبت به یهودیان. نکته لطیف این بخش آن است که منافق، هم با شما نفاق دارد و هم با دشمن شما. یعنی ممکن است در ظاهر، هم با مؤمنان و هم با یهودیان اظهار دوستی کند، اما در باطن، نه با این است و نه با آن.
در ادامه آیه آمده است که به برادران کافرشان از اهل کتاب می‌گویند: اگر شما اخراج شوید، ما هم با شما خارج خواهیم شد. چند نکته در این تعبیر نهفته است. نخست آنکه قرآن، کافران اهل کتاب را «برادر» منافقان می‌خواند؛ زیرا ملاک برادری، هم‌فکری و هم‌جهتی است. همان‌گونه که مؤمنان به سبب هم‌فکری با یکدیگر برادرند، کافران اهل کتاب و منافقان نیز با هم از همین سنخ‌اند.
در منطق قرآن، تنها ملاک طبقه‌بندی، هم‌فکری و جهت‌گیری انسان‌هاست و هر نوع دسته‌بندی بر پایه ملیت، نژاد، زبان، طبقه اجتماعی و مانند آن، مردود است. پس طبق این آیه، کافران یهودی و منافقان با یکدیگر هم‌فکرند. اما آیا این برادری با برادری مؤمنان یکسان است؟ هرگز؛ زیرا هم‌فکری منافقان و کافران، فقط در منفعت مشترک و هدف شخصی واحد است و بیش از یک پیوند ظاهری و ناپایدار نیست. آنان به ظاهر متحدند، اما در حقیقت یکدیگر را ابزار می‌بینند. در حالی که برادری مسلمانان، برادری‌ای حقیقی، پایدار و مبتنی بر هدفی مقدس است.
در میان مؤمنان، منفعت شخصی محور نیست؛ هم‌فکری آنان برای رسیدن به مقصدی الهی است و هر کس حاضر است در راه آن هدف، جان و مال خویش را فدا کند. از همین‌رو این برادری، استوار و ماندگار است. پس می‌توان این نکته را به عنوان یک معیار در ذهن داشت که هر جا در میان مسلمانان برادری پایدار دیده نشد، باید دانست که پای منافع شخصی در میان است.
در ادامه آیه می‌فرماید: اگر مسلمانان شما را از اینجا اخراج کردند، ما هم با شما خارج خواهیم شد. گویی منافقان می‌خواهند به یهودیان دلگرمی بدهند و آنان را در دشمنی با پیامبر(ص) ثابت‌قدم نگه دارند. سپس می‌گویند: ما هرگز درباره شما از هیچ‌کس فرمان نمی‌پذیریم؛ یعنی اگر پیامبر بر ضد شما به ما دستوری بدهد، از آن اطاعت نخواهیم کرد. و سومین وعده‌ای که به یهود می‌دهند این است که اگر جنگی بر شما تحمیل شود، ما شما را یاری می‌کنیم.
اگر به تعبیرهای به‌کاررفته در آیه دقت کنیم، می‌بینیم که جمله لَنَخْرُجَنَّ با تأکید فراوان آمده است، و کلمه ابدا نیز در پایان جمله دوم نشانه‌ای روشن از تأکید است. همچنین فعل لَنَنصُرَنَّكُمْ در جمله سوم، مانند جمله اول، با تأکید مضاعف همراه شده است. پس اگر بخواهیم سخن منافقان به یهودیان را با همین تأکیدها ترجمه کنیم، معنایش چنین می‌شود: ما حتماً و قطعاً با شما خارج می‌شویم، شما را یاری می‌کنیم و پشت شما هستیم؛ خیالتان راحت.
در ادامه آیه، خداوند می‌فرماید: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ. خداوند گواهی می‌دهد که اینها دروغ می‌گویند. به این آب و تاب سخنانشان نگاه نکنید. آقا در اینجا نکته‌ای بسیار ظریف و مهم بیان می‌کنند: در پایان آیه، کافی بود خداوند بفرماید «و اینها دروغ می‌گویند»، اما فرمود «خدا شهادت می‌دهد که اینها دروغ می‌گویند».
چرا؟ زیرا چهره نفاق آن‌قدر پوشیده و فریبنده است که انسان به‌سختی باور می‌کند کسی با چنین ظاهر آراسته‌ای، این‌چنین دروغگو و خبیث باشد. پس خداوند شهادت خویش را ذکر می‌کند تا ما یقین کنیم که این سخنان، دروغی ناب است. نتیجه این بیان آن است که تشخیص منافق بسیار دشوار است، چون پرده نفاق بر چهره او غلیظ و سنگین است.
منافق کسی است که در ظاهر، شبیه‌ترین فرد به مؤمنان است؛ در سخن گفتن، در واژگان، در موضع‌گیری و در رفتار، چنان به مؤمن نزدیک می‌شود که باور نفاق او برای مخاطب دشوار است. منافق هرگز در ظاهر، نفاق خود را آشکار نمی‌کند و غالباً همان کسی است که ما حتی گمانش را هم نمی‌بریم. پس نباید به جریان نفاق ساده نگاه کرد؛ این جریان، مرموز و پنهان است.
در آیه بعد می‌فرماید: لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِن قُوتِلُوا لَا يَنصُرُونَهُمْ وَلَئِن نَّصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ. اگر کفار اخراج شوند، منافقان برخلاف وعده‌ای که داده‌اند، همراه آنان خارج نخواهند شد؛ و اگر جنگی بر آنان تحمیل شود، منافقان یاری‌شان نخواهند کرد؛ و حتی اگر به ظاهر به یاری‌شان برخیزند، باز هم کاری از پیش نمی‌برند و پشت می‌کنند. آنگاه از هیچ سو یاری نخواهند شد.
این بخش از آیه به سنتی الهی اشاره دارد: حق همواره بر باطل پیروز است و جنود الهی، که همه هستی را دربرمی‌گیرد، پیوسته در حال یاری جبهه حق‌اند، اما جبهه باطل یاوری ندارد. مضمون آیه این است که اگر همه کفار و منافقان دست به دست هم دهند، نمی‌توانند بر مؤمنان غلبه کنند؛ بلکه مؤمنان، اگر واقعاً مؤمن و متقی باشند، بر آنان پیروز خواهند شد.
در این زمینه می‌توان به آیه 173 سوره آل‌عمران نیز اشاره کرد: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. کسانی که وقتی به آنان گفتند مردم برای جنگ با شما گرد آمده‌اند، از آنان بترسید، نه‌تنها نترسیدند بلکه ایمانشان افزوده شد و گفتند: خدا ما را بس است و او بهترین وکیل است. سپس در آیه بعد می‌فرماید: فَانقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ.
این افراد با چنین روحیه‌ای وارد میدان می‌شوند، بی‌آنکه آسیبی ببینند، پیروز بازمی‌گردند و به رضوان و فضل الهی دست می‌یابند. پس روشن است که اگر همه منافقان و کافران هم‌دست شوند، باز هم نمی‌توانند در برابر مؤمنان و اراده الهی کاری از پیش ببرند.
ممکن است در اینجا شبهه‌ای پدید آید که شواهد تاریخی نشان می‌دهد همیشه پیروزی با مسلمانان نبوده است، و حتی در زمان پیامبر(ص) می‌توان به جنگ احد اشاره کرد. در پاسخ، قرآن کریم در آیه 152 سوره آل‌عمران می‌فرماید: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
یعنی خداوند به وعده خود صادق بود و آن وعده، تا زمانی که شما در مسیر درست بودید، در حق شما جاری می‌شد؛ اما هنگامی که سستی کردید، با یکدیگر نزاع نمودید و پس از آنکه آنچه را از مال دنیا دوست می‌داشتید دیدید، از فرمان خدا سرپیچی کردید، آن سنت دیگر در حق شما به همان صورت جاری نشد. پس این سنت الهی همواره برقرار است، اما به شرط آنکه ما در جبهه حق بمانیم.
بنابراین، جبهه حق اگر وظیفه خود را درست انجام دهد، همواره بر جبهه باطل پیروز است. و علت اینکه جبهه باطل در برابر جبهه حق شکست می‌خورد این است که: لَأَنتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِم مِّنَ اللَّهِ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ. دل‌های منافقان و کافران، از ترس شما بیشتر لبریز است تا از ترس خدا؛ زیرا آنان مردمانی‌اند که فهم عمیق ندارند و نمی‌توانند پشت پرده و باطن امور را ببینند. نمی‌فهمند که این مؤمنانی که از آنان می‌ترسند، تنها ابزار و دست خداوندند و دشمن واقعی آنان، خود خداست. همین برداشت نادرست، مایه شکست آنان می‌شود.
تا اینجا در ترسیم روان‌شناسی جبهه منافقان، چند نکته روشن شد: ۱- منافقان بر هر دو جبهه ایمان و کفر نفاق می‌ورزند. ۲- به جبهه کفر وعده‌های دروغ می‌دهند. ۳- از مؤمنان می‌ترسند.
در ادامه در آیه 14 سوره حشر داریم: لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُّحَصَّنَةٍ أَوْ مِن وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُم بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّىٰ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ. این افراد حتی اگر همگی متحد شوند، حاضر نیستند با شما بجنگند مگر در روستاها و آبادی‌های حصاردار یا از پشت دیوارها. یعنی با اینکه از شما کینه دارند و ناگزیر با شما می‌جنگند، آن‌قدر از شما می‌ترسند که از روبه‌رو وارد میدان نمی‌شوند و از پشت دیوارها، با ناجوانمردی می‌جنگند. ترس منافقان حتی از کافران هم بیشتر است، زیرا جرئت رویارویی مستقیم ندارند.
سپس در آیه می‌فرماید: شدت و قدرت آنان میان خودشان بسیار است؛ یعنی در درگیری با یکدیگر، سخت‌گیر و خشن‌اند. آقا در اینجا مقایسه‌ای با جبهه حق انجام می‌دهند و از دوران هشت سال دفاع مقدس مثال می‌زنند که فرماندهان با سربازان چه رفتار برادرانه و مهربانانه‌ای داشتند، در حالی که در جبهه کفر و نفاق، اوضاع کاملاً برعکس است.
در ادامه آیه می‌گوید: تو آنان را یکپارچه می‌پنداری، اما دل‌هایشان پراکنده است. در اینجا آقا نقل قولی از امام خمینی(ره) می‌آورند که: «وحدت از خدا و اختلاف از شیطان است.» از این جمله برمی‌آید که هرجا خداوند خالصانه در میان باشد، وحدت پدید می‌آید، و هرجا شیطان وارد شود، اختلاف سر برمی‌آورد. در جبهه حق، ما یک ولی و سرپرست بیشتر نداریم و او خداوند است؛ هدف همه فعالیت‌های ما نیز همان یک مقصد الهی است، پس اختلاف حقیقی در میان ما معنا ندارد. هرچند ممکن است در شیوه‌ها، سلیقه‌ها و راه‌های رسیدن به هدف تفاوت‌هایی باشد، اما چون مقصد یکی است، این تفاوت‌ها نباید به تفرقه و گسست بینجامد.
اگر چنین شود، نشانه ورود شیطان و دور شدن از هدف واحد است. اما در جبهه کفر و نفاق، چندین ولی و محور وجود دارد و همین، طبیعتِ تفرقه را در آن‌ها پدید می‌آورد. آیه نیز به همین سبب می‌فرماید که آنان عقل ندارند؛ زیرا عقل سلیم به‌خوبی درمی‌یابد که ولی حقیقی تنها یکی است و چندگانگیِ ولایت، جز پراکندگی به دنبال ندارد.
آیه بعد می‌فرماید: كَمَثَلِ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ. یعنی این رفتار، مخصوص یک زمان و یک قوم نیست؛ پیشینیان آنان نیز همین راه را رفتند و کیفر کار خود را در دنیا چشیدند و در آخرت نیز عذابی دردناک در انتظارشان است. پس مسئله نفاق، همیشگی است و شیوه رفتاری منافقان نیز در همه زمان‌ها کم‌وبیش یکسان خواهد بود؛ و این را می‌توان از سنت‌های الهی دانست.
سنت‌های الهی یعنی چه؟ سنت‌ها مجموعه‌ای از قوانین ثابت و پایدارند که تحولات زندگی بر اساس آن‌ها پیش می‌رود؛ قوانینی در عرصه طبیعت، تاریخ، اجتماع و دیگر حوزه‌ها. بسیاری از بزرگان ما، از جمله رهبر شهید(قدس الله سره)، بر پایه همین سنت‌ها درباره آینده سخن گفته‌اند و بعدها سخنانشان تحقق یافته است.
برخی گمان کرده‌اند که اینها پیشگویی بوده، در حالی که چنین نیست؛ بلکه نتیجه شناخت عمیق، اشراف گسترده و ایمان قلبی آنان به سنت‌های الهی بوده است. از این‌رو شناخت این سنت‌ها برای همه ما بسیار مهم است و باید برنامه زندگی‌مان بر اساس آن‌ها تنظیم شود. از جمله سنت‌های الهی اجتماعی می‌توان به این آیه اشاره کرد: «ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیر ما بانفسهم»؛ خداوند سرنوشت هیچ گروهی را تغییر نمی‌دهد تا آنکه خودشان در درون خویش تغییری پدید آورند.
دو گروه را تصور کنید که یکی به این سنت باور دارد و دیگری نه؛ بی‌تردید در شیوه رفتار و سبک زندگی‌شان تفاوتی ژرف پدید می‌آید. سنت دیگر آن است که در نهایت، متقین وارثان زمین خواهند شد. پس شناخت سنت‌های الهی بسیار مهم و حیاتی است، اما مهم‌تر از آن، تبدیل این شناخت به برنامه عملی زندگی است.
برگردیم به آیه؛ این آیه احوال منافقان را بیان می‌کند و نشان می‌دهد که این احوال، تنها به منافقان آن زمان اختصاص ندارد، بلکه روش همیشگی آنان است. و یکی از کسانی که همواره با انسان به شیوه‌ای منافقانه رفتار می‌کند، شیطان است. در آیه 16 سوره حشر داریم: كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِّنكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ. آقا می‌فرمایند همه شیطان‌صفت‌ها مانند شیطان رفتار می‌کنند؛ همان‌گونه که شیطان به انسان می‌گوید کافر شو، خدا را نافرمانی کن تا ثروت و قدرت و مال دنیا به تو برسد، اما پس از آنکه انسان به کفر می‌افتد، نه‌تنها هیچ‌یک از وعده‌هایش را عملی نمی‌کند، بلکه می‌گوید من از تو بیزارم و از خداوند می‌ترسم. همه منافقان و شیطان‌صفت‌ها همین‌گونه‌اند.
در آیه 17 این سوره نیز آمده است: فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ. فرجام هر دو، یعنی کفر و نفاق، آن است که در آتش جاودانه خواهند بود، و این همان سزای ستمگران است.
نویسنده: نرگس احمدی، ورودی ۱۴۰۳ مهندسی انرژی، عضو واحد سیاسی انجمن اسلامی امیرکبیر
