عباس عراقچی که در سال‌های اخیر از معاونین ارشد وزارت امور خارجه بوده و در دولت چهاردهم هم به وزیر خارجه جمهوری اسلامی تبدیل شده است و همین سابقه طولانی باعث می‌شود ارزیابی او را نتوان صرفاً به عملکرد دولت چهاردهم محدود کرد. او از اعضای تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای در دوره سعید جلیلی بود، در دولت حسن روحانی به معاونت سیاسی رسید، در مذاکرات برجام حضور داشت و در اجرای توافق نیز نقش مستقیم داشت. در سال‌های بعد نیز در پرونده هسته‌ای و مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا از چهره‌های اصلی دستگاه دیپلماسی ایران بود. بنابراین وقتی از کارنامه عراقچی سخن گفته می‌شود، با یک وزیر تازه‌کار مواجه نیستیم که بتوان ناکامی‌ها را به کمبود تجربه نسبت داد. او یکی از با سابقه‌ترین مدیران مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی است و طبیعی است که مسئولیت سیاسی نتایج این مسیر را بپذیرد.
مشکل اصلی کارنامه عراقچی، تکرار یک الگوی ثابت است. مذاکره انجام می‌شود، برای آن دستاوردهای سیاسی اعلام می‌شود، اما در نهایت ایران وارد مرحله‌ای از بحران می‌شود که هزینه‌های آن از امتیازات به‌دست‌آمده بیشتر است. در برجام، عراقچی یکی از اعضای اصلی تیمی بود که توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ را نهایی و سپس اجرا کرد. برجام در ابتدا موجب کاهش بخشی از تحریم‌های هسته‌ای شد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در روز اجرای توافق تأیید کرد که ایران اقدامات اصلی هسته‌ای خود را انجام داده است. با این حال، آمریکا در سال ۲۰۱۸ از توافق خارج شد و تحریم‌ها را بازگرداند و پس از آن نیز توافق عملاً از مسیر اولیه خود خارج شد. خروج آمریکا به‌تنهایی به حساب عراقچی نوشته نمی‌شود، اما از منظر کارنامه مذاکره‌کننده ایرانی، مسئله مهم این است که توافق نتوانست برای ایران یک تضمین پایدار و قابل اتکا ایجاد کند و سازوکار مؤثری برای هزینه‌مند کردن خروج آمریکا فراهم نکرد. در نتیجه، عراقچی نمی‌تواند خود را صرفاً ناظر یک شکست بداند؛ او بخشی از تیمی بود که معماری توافق را طراحی کرد و بعد نیز در تلاش برای حفظ آن قرار گرفت.
اگر برجام را نقطه آغاز این ارزیابی بدانیم، مذاکرات پیش از جنگ ۱۲روزه در خرداد ۱۴۰۴، ضعف دوم این کارنامه را آشکار کرد. عراقچی در هفته‌های منتهی به جنگ، محور اصلی مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بود و قرار بود دور ششم مذاکرات در ۱۵ ژوئن در مسقط برگزار شود. تنها دو روز پیش از آن، اسرائیل حمله گسترده خود به ایران را آغاز کرد و مذاکرات لغو شد. بنابراین واقعیت قابل استناد این است که مذاکرات در جریان بود و جنگ در میانه همین روند آغاز شد.
از اینجا می‌توان نقد جدی‌تری مطرح کرد. دستگاه دیپلماسی عراقچی نتوانست مذاکره را به یک سپر بازدارنده تبدیل کند، نتوانست برای روند گفت‌وگوها هزینه نقض قائل شود و نتوانست به طرف مقابل بفهماند که حمله در میانه مذاکره، مسیر کم‌هزینه‌ای نخواهد داشت.
همین الگو در آستانه جنگ رمضان نیز تکرار شد. در فوریه ۲۰۲۶، عراقچی و تیم ایرانی چند دور مذاکره با آمریکا را در عمان و ژنو پیش بردند. در ۲۶ فوریه، پس از آخرین دور مذاکرات، از پیشرفت در برخی موضوعات و ادامه مسیر سخن گفته شد و قرار بود گفت‌وگوهای فنی ادامه پیدا کند. دو روز بعد، در ۲۸ فوریه، عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل با ترور امام شهید، آغاز شد.
سؤال همچنان پابرجاست، چرا یک روند مذاکره که بنا بر اظهارات میانجی عمانی به نقطه‌ای نزدیک به توافق رسیده بود، نتوانست کوچک‌ترین تضمینی برای فاصله‌گرفتن از اقدام نظامی ایجاد کند؟
اوج این مسئله را می‌توان در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دید. این توافق در ژوئن ۲۰۲۶ پس از جنگ به‌عنوان چارچوبی برای پایان درگیری و باز کردن مسیر توافق نهایی میان ایران و آمریکا شکل گرفت. متن ۱۴بندی آن قرار بود ضمن پایان عملیات نظامی، زمینه مذاکرات بعدی بر سر پرونده هسته‌ای و مسائل اقتصادی را فراهم کند.
با این حال، اجرای تفاهم‌نامه در ساعت اول اجرا با حملات گسترده علیه لبنان، نقض شد. مذاکرات مرحله بعدی پیش نرفت، دولت آمریکا در ۸ ژوئیه اعلام کرد توافق عملاً پایان یافته و در پی آن درگیری‌ها دوباره تشدید شد. رویترز نیز گزارش کرد که اختلاف بر سر تنگه هرمز، تحریم‌ها و مسائل حل‌نشده هسته‌ای از عوامل اصلی فرسایش تفاهم‌نامه بوده است.
البته در این پرونده، مسئولیت را نمی‌توان شخص عراقچی دانست. محمدباقر قالیباف در جایگاه مذاکره‌کننده اصلی ایران نقشی مهم داشت. با این حال، وزیر خارجه بخشی از تیم تصمیم‌گیر و مذاکره‌کننده بود و از حیث مسئولیت سیاسی، نمی‌توان این شکست را کاملاً از کارنامه او خارج کرد. مسئله اساسی در اسلام‌آباد نیز همان ضعف تکرارشونده بود. یک توافق موقت به‌دست آمد، اما برای مرحله بعدی ابزار کافی جهت تضمین اجرا، حل اختلاف و جلوگیری از بازگشت سریع بحران وجود نداشت.
در نتیجه، مشکل عراقچی را نباید در چند جمله ناموفق، یک موضع رسانه‌ای یا یک دور مذاکره ناموفق خلاصه کرد. مسئله، یک الگوی مدیریتی است که در آن مذاکره جایگزین راهبرد شده است. مذاکره ابزار سیاست خارجی است، نه دستاورد سیاست خارجی. ارزش مذاکره زمانی مشخص می‌شود که بتواند تهدید را کاهش دهد، امتیاز قابل سنجش بگیرد، تعهدات طرف مقابل را قابل اجرا کند و برای نقض توافق هزینه ایجاد کند. در پرونده عراقچی، از برجام تا مذاکرات پیش از جنگ ۱۲روزه، از مذاکرات منتهی به جنگ رمضان تا تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، نتیجه نهایی با این معیارها سازگار نیست. در چند مقطع، تیم دیپلماسی ایران موفق شده است طرفین را دور یک میز بنشاند، اما نشستن پای میز را نمی‌توان به‌جای نتیجه راهبردی نشاند. خروجی مهم‌تر، میزان امنیت، قدرت چانه‌زنی، کاهش تهدید و تثبیت منافع ایران پس از مذاکره است، و کارنامه عراقچی در این سنجش ضعیف است.
عراقچی از مهم‌ترین چهره‌های همان دستگاه مذاکره‌ای است که در دوره ظریف برجام را ساخت و بعد در برابر خروج آمریکا و بازگشت فشارها نتوانست مسیر توافق را حفظ کند. خود عراقچی نیز در آن پرونده بازیگر حاشیه‌ای نبود، او در مذاکرات و اجرای توافق حضور داشت. اگر قرار باشد تجربه برجام به‌عنوان یک درس سیاست خارجی مورد استفاده قرار گیرد، انتظار می‌رود وزیر خارجه پس از آن، ساختار مذاکره را به شکلی طراحی کند که همان آسیب دوباره تکرار نشود. وقوع دو جنگ در فاصله کوتاه در متن مذاکرات و سپس فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نشان می‌دهد این یادگیری دست‌کم در سطح نتیجه هنوز اتفاق نیفتاده است.
نویسنده: امیرحسین عبداللهی، ورودی ۱۴۰۳ مهندسی هوافضا، مسئول واحد سیاسی انجمن اسلامی امیرکبیر
