عملیات طوفان الاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حاصل انباشته شدن مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، امنیتی، اقتصادی و ایدئولوژیک بود و برنامه‌ریزی آن نیز از مدت‌ها پیش آغاز شده بود. حماس در نخستین بیانیه خود و در سخنان شهید محمد ضیف، فرمانده شاخه نظامی این گروه، حمله را با موضوعاتی مانند وضعیت مسجد الاقصی، اقدامات اسرائیل در کرانه باختری و وضعیت زندانیان فلسطینی مرتبط کرد. با این حال، گروه بحران بین‌المللی و دیگر تحلیلگران تأکید کرده‌اند که این مسائل بیشتر به عنوان اجزای یک زمینه گسترده‌تر دیده می‌شوند و به تنهایی توضیح دهنده زمان و ابعاد عملیات نیستند.
یکی از مهم‌ترین زمینه‌های بلندمدت، وضعیت غزه پس از به قدرت رسیدن حماس در سال ۲۰۰۷ بود. پس از درگیری حماس و فتح و تثبیت کنترل حماس بر نوار غزه، اسرائیل محدودیت‌های گسترده‌ای بر رفت و آمد افراد و جابه‌جایی کالا اعمال کرد و مصر نیز کنترل شدیدی بر گذرگاه رفح داشت. داده‌های دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل نشان می‌دهد که در سال‌های پیش از ۷ اکتبر، بیش از دو میلیون نفر در غزه با محدودیت شدید در خروج و ورود روبه‌رو بودند و بخش بزرگی از جمعیت عملاً امکان رفت و آمد آزادانه به خارج از نوار غزه را نداشتند. سازمان ملل این محدودیت‌ها را یکی از عوامل اصلی وضعیت دشوار اقتصادی و انسانی غزه معرفی کرده است.
این وضعیت در کنار جنگ‌های دوره‌ای میان اسرائیل و گروه‌های مسلح فلسطینی شکل گرفته بود. غزه از سال ۲۰۰۸ چندین دور درگیری گسترده را تجربه کرد و هر دور، تلفات انسانی، تخریب زیرساخت‌ها و مشکلات اقتصادی را افزایش داد. سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ گزارش کرده بود که حدود ۶۰ درصد ساکنان غزه نیازمند کمک‌های بشردوستانه بودند و محدودیت‌های رفت و آمد و تجارت یکی از عوامل مهم این وضعیت محسوب می‌شد. بنابراین از منظر سیاسی و اجتماعی، حماس و دیگر گروه‌های فلسطینی در محیطی فعالیت می‌کردند که در آن مسئله محاصره و محدودیت‌های غزه به بخش ثابتی از گفتمان سیاسی فلسطینی تبدیل شده بود.
عامل دوم به تحولات کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی مربوط می‌شد. سال ۲۰۲۳ پیش از آغاز جنگ، از نظر میزان خشونت علیه فلسطینیان در کرانه باختری یکی از بحرانی‌ترین سال‌ها از زمان آغاز ثبت منظم آمار سازمان ملل در سال ۲۰۰۵ بود. بر اساس داده‌های اوچا، در سال ۲۰۲۳ بیش از ۵۰۰ فلسطینی در کرانه باختری کشته شدند و شمار حملات شهرک‌نشینان علیه فلسطینیان نیز به بالاترین سطح ثبت شده رسید. همزمان، روند گسترش شهرک‌های اسرائیلی ادامه داشت و دولت رژیم صهیونیستی در همان سال طرح‌ها و مجوزهای تعداد زیادی واحد مسکونی در کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی را پیش برد. این تحولات از نگاه فلسطینیان و بسیاری از نهادهای بین‌المللی به معنای تداوم روندی بود که امکان دستیابی به یک راه‌حل سیاسی مبتنی بر تشکیل کشور فلسطینی را دشوارتر می‌کرد.
مسجد الاقصی نیز در ماه‌های منتهی به عملیات به یکی از نقاط اصلی تنش تبدیل شده بود. وضعیت موسوم به وضعیت موجود در حرم شریف، که بر اساس آن اداره اماکن مقدس اسلامی در اختیار اوقاف اردن است و برای یهودیان امکان بازدید وجود دارد اما عبادت یهودیان در محل ممنوع بوده است، بارها محل اختلاف و درگیری شد. حضور سیاستمداران راست‌گرای اسرائیلی در محوطه، افزایش ورود گروه‌های مذهبی یهودی و نگرانی فلسطینیان و کشورهای عربی از تغییر تدریجی این ترتیبات، حساسیت درباره مسجد الاقصی را افزایش داد. دولت‌های فلسطینی و اردن در ماه‌های پیش از اکتبر ۲۰۲۳ درباره این موضوع به سازمان ملل هشدار داده بودند.
موضوع زندانیان فلسطینی نیز برای حماس اهمیت ویژه‌ای داشت. تعداد قابل توجهی از فلسطینیان در زندان‌های اسرائیل نگهداری می‌شدند و شمار بازداشت‌های اداری در ماه‌های پیش از اکتبر ۲۰۲۳ افزایش محسوسی پیدا کرده بود. طبق داده‌های بتسیلم، شمار فلسطینیان تحت بازداشت اداری از حدود ۹۰۰ نفر در ابتدای سال ۲۰۲۳ به بیش از ۱۳۰۰ نفر در پایان سپتامبر رسید و پس از ۷ اکتبر افزایش بیشتری یافت. سازمان ملل نیز در پایان اکتبر ۲۰۲۳ از وجود بیش از ۶۷۰۰ زندانی و بازداشت‌شده فلسطینی در دسته‌های امنیتی مختلف خبر داده بود که بیش از دو هزار نفر از آنان بدون محاکمه و در قالب بازداشت اداری نگهداری می‌شدند.
در کنار این عوامل، بن‌بست سیاسی مسئله فلسطین اهمیت داشت. در سال‌های پیش از ۷ اکتبر، روند مذاکرات مستقیم اسرائیل و فلسطینیان عملاً متوقف شده بود و مرکز ثقل سیاست منطقه‌ای به سمت عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و کشورهای عربی حرکت کرده بود. توافق‌های ابراهیم در سال ۲۰۲۰ روابط اسرائیل با امارات متحده عربی و بحرین را رسمی کرد و در سال ۲۰۲۳ نیز مذاکرات آمریکا برای دستیابی به توافق عادی‌سازی میان اسرائیل و عربستان سعودی به مرحله‌ای جدی رسیده بود. برخی پژوهشگران و مقام‌های حماس این روند را تهدیدی برای جایگاه مسئله فلسطین می‌دانستند. خالد الحیه، از اعضای رهبری حماس، در مصاحبه‌ای با نیویورک تایمز پس از آغاز جنگ گفت هدف عملیات تغییر معادله و بازگرداندن مسئله فلسطین به مرکز توجه سیاسی بود.
حماس در سند سیاستی سال ۲۰۱۷ اعلام کرده بود که تأسیس یک کشور فلسطینی در مرزهای ۱۹۶۷ را به عنوان فرمول اجماع ملی می‌پذیرد، اما همزمان اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد و بر حق فلسطینیان نسبت به کل سرزمین فلسطین تأکید می‌کند. خالد مشعل هنگام معرفی این سند توضیح داد که این موضع به حماس اجازه می‌دهد در چارچوب یک برنامه مشترک فلسطینی برای تشکیل کشور در مرزهای ۱۹۶۷ فعالیت کند، بدون آنکه ادعای گسترده‌تر خود درباره سرزمین فلسطین را کنار بگذارد. بنابراین میان هدف کوتاه‌مدت تشکیل دولت فلسطینی در مرزهای ۱۹۶۷ و تصور بلندمدت حماس از سرزمین فلسطین فاصله مفهومی وجود داشت.
در سطح راهبردی، سخنان رهبران حماس پس از ۷ اکتبر تصویر روشن‌تری ارائه می‌کند. خالد الحیه گفت برای تغییر معادله منطقه‌ای به یک اقدام بزرگ نیاز بود و واکنش اسرائیل نیز از پیش قابل انتظار بود. او تأکید کرد که عملیات باعث شد مسئله فلسطین دوباره در مرکز توجه جهانی قرار گیرد. برخی دیگر از مقام‌های حماس نیز از ادامه جنگ در مرزهای اسرائیل سخن گفتند و بر این نکته تأکید کردند که هدف اصلی آنها اداره غزه و تأمین خدمات روزمره آن نیست. این اظهارات نشان می‌دهد که در محاسبات بخشی از رهبری حماس، ایجاد یک بحران گسترده و پایان دادن به وضعیت نسبتاً ثابت پیش از اکتبر ۲۰۲۳ خود یکی از اهداف عملیات بوده است.
به این ترتیب می‌توان گفت طوفان الاقصی از ترکیب چند سطح مختلف از انگیزه‌ها شکل گرفت. در سطح فلسطینی، مسائلی مانند محاصره و محدودیت‌های غزه، افزایش خشونت در کرانه باختری، گسترش شهرک‌سازی، تنش بر سر مسجد الاقصی و مسئله زندانیان برای حماس اهمیت داشت. در سطح سازمانی، حماس با انجام عملیاتی در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر از درگیری‌های معمول خود قصد داشت معادله بازدارندگی موجود را تغییر دهد و جایگاه خود را در سیاست فلسطین تثبیت کند. در سطح منطقه‌ای نیز روند عادی‌سازی روابط اسرائیل با کشورهای عربی، به‌ویژه مذاکرات اسرائیل و عربستان سعودی، از دید برخی تحلیلگران یکی از عواملی بود که حماس را به این جمع‌بندی رساند که شرایط موجود در حال تثبیت شدن به زیان مسئله فلسطین است. تحلیل‌های مستقل همچنین به فرصت ناشی از اختلافات شدید سیاسی در داخل اسرائیل و برداشت حماس از آسیب‌پذیری امنیتی اسرائیل در آن مقطع اشاره کرده‌اند.
نویسنده: رضا شکری، ورودی ۱۴۰۴ ارشد علوم کامپیوتر، دبیر انجمن اسلامی امیرکبیر
