
تا حالا فکر کردهاید بعضی اسمها چطور از شناسنامهشان بیرون میآیند و وارد زبان روزمره ما میشوند؟
مثلاً وقتی میگوییم:
«کلینکس یادت نره بخری.»
واقعاً منظورمان چیست؟
یک برند خاص یا یک دستمال کاغذی؟
یا وقتی میگوییم:
«ریکا بخر.»
آیا حتماً منظورمان همان برند است یا بهسادگی داریم درباره مایع ظرفشویی حرف میزنیم؟
این اتفاق برای من همیشه از آن نقطههای جالب تلاقی زبان و برندینگ بوده است.
یک خاطره از کلاس زبانشناسی
زمانی که در دانشگاه، درس زبانشناسی را با کتاب The Study of Language نوشته جورج یول میخواندم، به مبحث جذابی درباره Neologism رسیدیم؛ یعنی شکلگیری واژههای جدید در زبان.
زبان موجود زندهای است.
مدام چیزی به آن اضافه میشود، چیزی تغییر میکند و گاهی هم یک واژه آنقدر در میان مردم تکرار میشود که دیگر نمیتوان فهمید دقیقاً از کجا آمده و چه زمانی وارد زندگی روزمره شده است.
یکی از روشهای ساخت واژه جدید، Coinage است.
در سادهترین تعریف، Coinage یعنی ساخت یا ایجاد یک واژه جدید؛ واژهای که ممکن است برای نامگذاری یک محصول، پدیده یا مفهوم ساخته شود و بعد، اگر در زبان جا بیفتد، زندگی مستقلی پیدا کند.
و اینجاست که ماجرا برای برندها جذاب میشود.
وقتی «کلینکس» دیگر فقط کلینکس نیست!
در خانواده ما اگر کسی بخواهد بگوید دستمال کاغذی نداریم، ممکن است بگوید:
«کلینکس یادت نره بخری!»
البته شاید گاهی هم برای شوخی بگوییم:
«تیشو نداریم؟!»
اما نکته جالب اینجاست که در چنین جملهای، گوینده الزاماً در حال اشاره دقیق و حقوقی به یک برند خاص نیست.
نام یک برند وارد زبان روزمره شده و برای بعضی افراد، معنایی گستردهتر از نام تجاری اولیه پیدا کرده است.
این همان جایی است که برند از قفسه فروشگاه عبور میکند و وارد ذهن و زبان مخاطب میشود.
و اما رفیق قدیمی: ریکا!
ریکا برای خیلی از ما فقط یک نام تجاری نیست.
وقتی میگوییم:
«ریکا بخر.»
ممکن است منظورمان خیلی ساده این باشد:
«مایع ظرفشویی بخر.»
حتی خود کلمه «ریکا» هم برای من یادآور همان پیوند عاشقانه «ظرف و کف» است! 😄
کم پیش میآید بگوییم:
«مایع ظرفشویی بخر.»
مگر اینکه بخواهیم درباره یک برند خاص صحبت کنیم؛ مثلاً:
«گلی هم بگیر.»
در چنین موقعیتی، دیگر نام برند را دقیقتر به زبان میآوریم.
اینجا زبان، به نفع برند وارد بازی میشود!
از نگاه بازاریابی، اتفاقی که میافتد بسیار جالب است.
برندها سالها تلاش میکنند تا در ذهن مخاطب شناخته شوند، به یاد آورده شوند و ترجیح داده شوند.
اما گاهی یک برند از این مرحله هم جلوتر میرود.
نامش وارد مکالمات روزمره میشود.
مخاطب بدون اینکه حتی قصد تبلیغ داشته باشد، نام برند را به زبان میآورد.
و این شاید یکی از قدرتمندترین شکلهای یادآوری برند باشد.
البته یک نکته مهم وجود دارد:
هر برندی که شناخته شده است، لزوماً وارد زبان عمومی نمیشود.
مثلاً وقتی برای خرید بعضی محصولات صحبت میکنیم، هنوز لازم است اسم برند را دقیق بگوییم:
«ترشی اصالت میخوام.»
«روغن زیتون اویلا بگیر.»
یا درباره محصولاتی مثل مربا و تن ماهی، ممکن است نام برند را مشخصاً ذکر کنیم.
یعنی در این موارد، برند هنوز بیشتر نقش شناسه محصول را دارد، نه نامی برای کل دسته محصول.
صحت، اوه و ایپک؛ وقتی محصول را بدون اسم محصول میخریم!
حالا یک مثال دیگر.
فرض کنید کسی بگوید:
«صحت قیمتش مناسبتره، ولی اگه نرمکننده هم میخوای، اوه و ایپک هم گزینههای خوبین.»
دقت کنید که شاید اصلاً در جمله گفته نشود «شامپو».
اما طرف مقابل متوجه میشود که درباره چه چیزی صحبت میکنیم.
این یعنی نام برند، بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای فهم جمله را با خودش حمل میکند.
ما برند را میگوییم و محصول را از قبل میدانیم.
زبان کوتاهتر میشود و ارتباط سریعتر.
شلوار لی که هنوز جین است!
این داستان فقط به شوینده و دستمال کاغذی محدود نمیشود.
ما هنوز میگوییم:
«شلوار لی»
در حالی که «جین» نام جنس و نوع پارچه است و «لی» در اصل از یک نام تجاری آمده است.
اما این واژه آنقدر در زبان فارسی جا افتاده که دیگر برای بسیاری از ما، مرز میان «نام برند» و «نام محصول» چندان محسوس نیست.
میگوییم:
«یه شلوار لی میخوام.»
و احتمالاً هیچکس هم نمیپرسد:
«منظورت دقیقاً کدام برند است؟»
چون زبان، کار خودش را کرده است.
اما آیا این اتفاق همیشه خوب است؟
اینجا همان جایی است که زبانشناسی و برندینگ کمی جدیتر به هم میرسند.
از یک طرف، اینکه نام یک برند وارد زبان روزمره مردم شود، میتواند نشانه شناخت بسیار بالای برند باشد.
یعنی مردم آنقدر نام برند را شنیدهاند و با محصول ارتباط برقرار کردهاند که نام آن به بخشی از واژگان روزمرهشان تبدیل شده است.
اما از طرف دیگر، برای برند یک نگرانی هم وجود دارد.
اگر نام یک برند تبدیل به نام عمومی محصول شود، چه اتفاقی برای تمایز آن برند میافتد؟
برندها برای ساختن هویت، سالها هزینه میکنند.
نام انتخاب میکنند، هویت بصری میسازند، تبلیغ میکنند، تجربه مشتری ایجاد میکنند و تلاش میکنند یک جای مشخص در ذهن مخاطب داشته باشند.
پس شاید کمی عجیب باشد که همان موفقیت، یعنی مشهور شدن بیش از حد نام برند، در شرایطی بتواند برای تمایز تجاری و حقوقی آن دردسر ایجاد کند.
اینجا دیگر ما فقط درباره یک واژه حرف نمیزنیم.
درباره مرز میان نام تجاری، نام محصول و زبان عمومی حرف میزنیم.
شاید زبان از برندها جلوتر باشد
زبان منتظر مجوز نمیماند.
مردم تصمیم میگیرند یک واژه را چگونه استفاده کنند، چه معنایی به آن بدهند و چطور آن را وارد مکالمات روزمره کنند.
به همین دلیل است که بعضی نامها از کنترل اولیه سازنده خود خارج میشوند و به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل میشوند.
یک برند ممکن است یک روز با هدف مشخصی متولد شود؛ اما سالها بعد، مردم از نام آن برای چیزی بزرگتر استفاده کنند.
و شاید همینجا یک سؤال جذاب شکل بگیرد:
برندی که نامش تبدیل به بخشی از زبان مردم شده، موفقترین برند است یا برندی است که باید نگران از دست دادن تمایز خود باشد؟
شاید پاسخ، یک «یا»ی ساده نباشد.
شاید برندینگ موفق دقیقاً در همین مرز اتفاق میافتد؛ جایی که یک نام آنقدر در ذهن مردم جا میافتد که دیگر فقط یک نام نیست، اما همچنان باید بتواند هویت خودش را حفظ کند.
و حالا برگردیم به سؤال اول:
اسمت همونیه که توی شناسنامهته، یا همونیه که صدات میکنن؟
شاید بعضی برندها هم دقیقاً همین وضعیت را داشته باشند.
اسمشان در شناسنامه، یک چیز است؛
اما در زبان مردم، چیز دیگری.
🔵به نظرتان وارد شدن نام یک برند به زبان روزمره مردم، اوج موفقیت برند است یا آغاز یک چالش برای حفظ تمایز آن؟