خرابه‌ای مسحورکننده، جامانده در دل زمان | نوشته‌ای در باب زندگی و سینمای وس اندرسون

"[اون هتل] خرابه‌ی قدیمیِ مسحورکننده‌ای بود... اما هیچ‌وقت نتونستم دوباره ببینمش."
- نویسنده‌

جمله‌ی نقل شده، آخرین دیالوگی‌ست که در فیلم «هتل بزرگ بوداپست» از سوی کاراکتر نویسنده گفته می‌شود و حین ذکر شدن و پایان یافتنِ آن، کارگردان با سه کاتِ متوالی، ما را از گوشه‌ای از زمانِ از دست رفته، به گورستان (حال حاضر) باز می‌گرداند و در حالی که دخترک به صفحه‌ی انتهاییِ کتاب خیره مانده، این قصه‌ی عجیب را به پایان می‌رساند.
ممکن است دیالوگی باشد که بسیار ساده از زیر نگاه گذرانده شود و حتی به نظر برسد اهمیتی ندارد، اما این دیالوگِ به ظاهر کم‌اهمیت (و کل چهار صفحه‌ی پایانی فیلم‌نامه) جوهره‌ی تمام احساسات دردناکی‌ست که در پسِ تصاویر رنگارنگِ دنیای وس اندرسون پنهان شده است. شاید بهتر باشد بگویم همان چیزی‌ست که در پشت پرده‌ی تمام این نمایش‌های به‌ظاهر شاد و شخصیت‌های عجیب و خاص آن‌ها پنهان است؛ احساسات، دردها، لذت‌ها و چیزهایی که در نهایت ما انسان‌ها، دنیای اطرافمان و زندگی‌هایمان را تشکیل می‌دهند. در این نوشته در کنار صحبت از زندگی و غم‌هایمان، بیشتر به این جزء ملموس از آثار وس اندرسون خواهیم پرداخت.

توجه! در نوشته‌ی پیشِ رو سعی بر این بوده است که چیزی از داستان فیلم‌ها لو نرود، اما اگر با هرگونه ذهنیت‌سازی از فیلم‌های وس اندرسون مشکل دارید، از خواندن ادامه‌ی متن خودداری کنید.

داستان‌سرایی و تنهایی

"من تجربیات و اکتشافات پر زرق و برق روزهایم را بارها با... ابدا با هیچکس به اشتراک نگذاشته‌ام."
- روبِک رایت؛ گزارش فرانسوی

تنهایی، غم، انزوا و ماتم‌زدگی از جمله احساساتی هستند که در ورای نقابِ کمدی فیلم‌های وس اندرسون حضور دارند و این اندوه شاعرانه، از مولفه‌های تکرارشونده‌ی او در تمامی فیلم‌هایش تا به امروز بوده است. احساساتی که با گذشت زمان (که عمدتا آن را راه چاره می‌دانند)، چسب زخمی که بر آنها گذاشته‌ایم، پوسیده‌تر می‌شود و در نهایت شاید تنها راهی که دوباره دل کمی آرام بگیرد، این باشد که این غم و حزن را در قالب قصه‌ای، برای دیگران بازگو کنیم؛ چیزی که در بیشتر فیلم‌های اندرسون هم در حال اتفاق افتادن است. «تننبام‌های رویایی» کتابی‌ست که قصه‌ی خانواده‌ی غم‌زده‌ی تننبام را روایت می‌کند، استیو زیسو اتفاقات زندگی‌اش را تبدیل به مستند می‌کند، جک در «دارجیلینگ محدود» عزای خود و برادرانش را در قالب داستان در آورده، زیرو مصطفی آن گذشته‌ی عجیب را به صورت قصه روایت می‌کند و الی آخر. اما چیزی که جالب است این است که راوی این قصه‌ها عمدتا افرادی هستند رنج‌کشیده، محزون و مهم‌تر از همه، تنها.
شاید این موضوع را بتوان در «گزارش فرانسوی» و منابعی که اندرسون از آنها برای این فیلم الهام گرفته‌ است دنبال کرد.

فیلم «گزارش فرانسوی»، از سوی بیشتر اشخاص و طرفداران اندرسون به عنوان "نامه‌ای عاشقانه به روزنامه‌نگاری" خطاب می‌شود، هرچند که خود اندرسون آنچنان موافق این عبارت نیست و از آن به عنوان "فیلمی در مورد خبرنگارانی که عاشق اون‌ها هستم" یاد می‌کند؛ نویسندگان و قصه‌گوهای مجله‌ی «نیویورکر» (The New Yorker) که از بچگی و نوجوانی با مقالات و داستان‌های آنها زندگی کرده است و در قلب او جای دارند. مجله‌ی نیویورکر، از همان ابتدا به عنوان مجله‌ای متفاوت با مطبوعات وقت خلق شد و شوخ‌طبعی آن، زبانزد بود. دیری نپایید تا نیویورکر گامی بزرگ برداشت و تبدیل به محلی برای انتشار انواع مقالات داستانی، غیرداستانی و جدی، در کنار سایر مقالات طبیعی روز شد. خیلی زود داستان‌های کوتاه نویسندگانی که یا مشهور بودند و یا قرار بود مشهور شوند، آنجا منتشر شد؛ از جمله ارنست همینگوی، رولد دال، ترومن کاپوتی، جی. دی. سلینجر و ... . علت برجسته بودن مجله هم متفاوت و خاص بودن سبک تک‌تک اشخاصی بود که در آن مقاله چاپ می‌کردند و هیچ‌چیز آن‌ها را برای بیان داستان خود محدود نمی‌کرد. (شاید بتوان گفت که این مجله و نویسندگانش کمابیش در سبک خود اندرسون هم تاثیرگذار بوده‌اند چرا که امروز وس اندرسون بیش از همه چیز به واسطه‌ی سبک خاصش شناخته می‌شود.)
در لیست فوق، نام دو شخص می‌درخشد: میویس گالانت و جیمز بالدوین.

وجه اشتراک این دو نویسنده‌ی بزرگ، در این است که زندگی خود را فدای خلاقیت و نوشتن کردند. جیمز بالدوینی که نمی‌خواست بخاطر ملیت، رنگ پوست و گرایش جنسی‌اش قضاوت شود و در سختی زندگی کند، و میویس گالانتی که می‌خواست مستقل باشد و فارغ از همه چیز و با خیال راحت، فقط داستان بنویسد، از جایی که به آن "خانه" می‌گفتند به پاریس مهاجرت کردند و تنهایی، غربت و انزوا را برگزیدند. آنها این زندگیِ خلاقانه‌ی منزوی را برگزیده بودند و در این انزوا، تنها همدم و مونس آنها، همین تنهاییِ شکوهمند بود. چرا که به زعم آنها، شاید چیزی به بی‌آلایشی آنچه که در تنهایی از دل انسان برون می‌آید، نباشد و این حال، انسان‌ را وادار می‌کند که به قلب همه‌ی سوالات خویش هجوم ببرد و با غرق شدن در تاریکی آن‌ها، راز پنهان‌شده‌ی پشت آنها را کشف کند. در نهایت، این عزلت منجر به خلق اثر هنری‌ای می‌شود اغلب خالص و پر از احساسات، و البته دردِ بسیار. اندرسون نیز این تنهایی و انزوا را به بهترین شکل، با به تصویر کشیدن تمامی نویسندگان، تک و تنها در اتاق‌های خود و مشغول سر و کله زدن با ابزارهایشان، ابراز کرده است.
(در «گزارش فرانسوی»، گالانت و نوشته‌هایش بیش از همه بر نویسنده‌ی داستانک دوم، کرمنتز (با بازی فرانسیس مک‌دورمند) تاثیر گذاشته است و بالدوین، بر قصه‌ی روبِک رایت (با بازی جفری رایت)، نویسنده‌ی قصه‌ی سوم.)
شاید علت اینکه بسیاری از داستان‌های دغدغه‌مند و باارزش، در مورد تنهایی هستند یا توسط افراد تنها گفته شده‌اند، ریشه در همین موضوع داشته باشد، چرا که در تنهایی، انسان دیگر دلیلی برای دروغ گفتن به خود ندارد و خودِ خودِ خودش است.

"تنهایی خیلی باشکوهه به نظرم. یعنی احساس تنهایی. اگر تو بفهمیش و درکش کنی. و اینکه تنهایی به تو امکان حضور در هر جایی که می‌خوای رو می‌ده، با تخیل.
می‌تونم همش رو در یک تعریف بگم: من در تنهایی آدم بهتری‌ام. همونطور که درخت در تنهایی درخت‌تره، به‌نظر من آدم در تنهایی آدم‌تره."
- عباس کیارستمی

و شاید نهایتا هنر همین باشد. اینکه چرا ما داستان می‌گوییم و چرا می‌نویسیم. شاید ما می‌نویسیم و خلق می‌کنیم تا زمانی، وقتی پسربچه‌ای یا جوانی با اثر ما مواجه شد، چشمانش برق بزنند و ناممان به یاد آورده شود. ما می‌نویسیم، می‌گوییم و می‌سازیم تا زنده بمانیم؛ کاری که انسان از همان ابتدا و با نقاشی کشیدن در غارها آن را انجام می‌داد. و مهم‌تر از همه، چه بخواهیم و چه نه، ما دردهای نهان خود را، آن دردهایی که تا دیرهنگام خواب شب را از ما می‌گرفتند و آتش قلبمان را سوزان‌تر می‌کردند، در آثار خود جای می‌دهیم و نهایتا برای خودمان می‌نویسیم و خلق می‌کنیم.
استفاده از رنگ‌ها نیز مسئله‌ی جالب توجه دیگری‌ست که بد نیست اگر نیم‌نگاهی کوتاه به آن‌ داشته باشیم.
همه‌ی ما آدم‌ها، هرقدر غمگین و منزوی هم که باشیم، نهایتا امری یافت می‌شود که موجب فوران احساسات درونی‌مان می‌گردد. امور و چیزهایی که فارغ از تلخ و شیرین بودن، به ما حس انسان بودن می‌دهند و آن‌ها را به عنوان حقیقتی بدیهی، می‌پذیریم. بسته به اینکه راجع به کدام فیلم اندرسون صحبت کنیم، استفاده‌ی او از رنگ‌ها متغیر است.
اما بیایید مجددا سری به گزارش فرانسوی بزنیم، فیلمی که به عقیده‌ی بسیاری اندرسونی-ترین فیلم او به لحاظ فرمالیستی تا زمان عرضه‌اش بود. داستان اول، در مورد خبرنگاری‌ست که کنفرانسی راجع به هنر آماده کرده است. داستان دوم، راجع به نویسنده‌ای که شجاعت جوانان پاریسی موجب تحیر وی شده و نهایتا داستان سوم در باب خبرنگاری که غذا و آشپزی او را به وجد می‌آورد. در بخش هنر و نقاشی، سکانس‌های مربوط به کنفرانس (شوق خبرنگار از توضیحات در مورد زندگی یک نقاش)، و بخش‌هایی که کاراکترها شیفته‌ی تابلوی نقاشی روزنتالر می‌شوند، تصویر از سیاه و سفید به رنگی تبدیل می‌شود و همین موضوع در رابطه با "جوانان" و "غم" در قصه‌ی دوم و "غذا" و "طعم" در قصه‌ی سوم صدق می‌کند.
اما نهایتا، آنچه که برای خود اندرسون رنگی است (به لحاظ اینکه بی‌راه نیست اگر این فیلم را هم از آثار شخصی‌تر او محسوب کنیم)، قولا "قصه‌گوها و داستان‌سراها" هستند.

چه بر سر دستت آمده؟

یکی دیگر از احساسات و رفتارهایی که وس اندرسون به نحو احسن آن را مجسم می‌کند، آشکار نکردن رنج و غصه، و عزای پنهانی توسط شخصیت‌هاست. ظاهری شاداب و باطراوت، اما باطنی خسته، پژمرده و بی‌رنگ و لبخندهایی که در پس آنها غمی وصف‌ناپذیر پنهان شده‌است، امری طبیعی در دنیا و زندگی امروزِ انسان معاصر است و دردناک‌تر آنجاست که ابدا حاضر به بیان همین غصه‌ها که مانند دستی نامرئی گلوی تک‌تک ما را می‌فشارند نیستیم و با دروغ پشت دروغی دیگر، آنها را پنهان می‌کنیم؛ چرا که یا دست از امید کشیده‌ایم، یا به معنای واقعی کلمه نمی‌توانیم آنها را بروز دهیم. یکی از جالب‌ترین مسائل برای من، این بود که چگونه اندرسون این کنش را با موتیفی تقریبا مشابه، اما هر بار کوبنده‌تر از قبل، در اکثر آثارش تکرار می‌کند: زخم‌ها و گاهی هم دست‌ها. کاراکترهای اندرسون، خیلی اوقات به جایی می‌رسند که بغض و اندوه دیگر تقریبا تمام وجود آنها را فرا می‌گیرد و در حالی که در لوپ تکراری، بی‌رحم و کثیف زندگی گیر افتاده‌اند، تنها راه رهایی را، مرگ می‌دانند. خود را هم بروز نمی‌دهند، زیرا مثل ما، می‌دانند ترحم مشکلی را حل نمی‌کند و از آن فرار می‌کنند. تقریبا در بیشتر آنها، این مطلب به شکل زخم و باندپیچی نشان داده (یا در مواردی، طفره رفتن از پاسخ دادن و توضیح دادن دردها) می‌شود و حتی خود شخصیت‌ها هم به شکل طعنه‌آمیز و مضحکی حقیقت را پنهان می‌کنند. به طور مثال:

+ صورتت چی شده؟
- فقط یه سری از جزئیات یادمه... ولی با توجه به اون چیزایی که تونستم به یاد بیارم، بارون میومد و داشتم پنجاه مایل بر ساعت می‌روندم و یه دور اشتباه زدم و ناگهان ووو- از جاده منحرف شدم.

دارجیلینگ محدود (The Darjeeling Limited)

+ چه بلایی سر دستت اومده؟
- خوردم به آینه.

قلمروِ طلوعِ ماه (Moonrise Kingdom)

+ چرا آگی دستش رو با ماهی‌تابه می‌سوزونه؟
- اگه بخوام روراست باشم، خودمم نمی‌دونم. قصد همچین چیزی نداشتم.

استروید سیتی (Asteroid City)

و مورد محبوب خودم:

همین موقع بود که من با آگاتا آشنا شدم... [پس از مکثی طولانی و با لحنی قاطع و سرد:] اما راجع به این قضیه صحبت نمی‌کنیم.

هتل بزرگ بوداپست (The Grand Budapest Hotel)

و بسیاری نمونه‌های دیگر که به علت تجاوز از حد مشخص ذهنیت‌سازی، نتوانستم از آنها یاد کنم. مختصر آنکه این حس و امر عجیب و در عین حال قریب، مولفه‌ای‌ست که اندرسون همواره آن را تکرار می‌کند و این تکرار بی‌دلیل نیست. به علت آن است که این سلوک به شکل نادری با انسانیت و وجود ما و حتی فراتر از آن، با عواطف، عشق و دل ما گره خورده و بیشتر ما هر روز برای دست و پنجه نرم کردن با دردها، همین روش را در بر می‌گیریم. از همان لحظه‌ای که می‌فهمیم در این چاهِ تاریک عمیقی که در آن اسیر شده‌ایم، به سختی می‌توان ذره‌ای از شادی را به دست آورد و دویدن در بیشتر احوال، تاثیری ندارد، دست از تلاش می‌کشیم و در گوشه‌ای خود را در آغوش ماتم رها می‌کنیم و گم می‌شویم.

این موضوع فقط به دیالوگ‌ها ختم نمی‌شود و در تصاویر هم جریان دارد. در یکی از عجیب‌ترین و دردناک‌ترین سکانس‌های «هتل بزرگ بوداپست»، احساس و عاطفه‌ی موسیو گوستاو ناگهان از ثبات خارج شده و در حالی که اسپات‌لایت بر چهره‌ی اوست، می‌توانیم چشمان او که در پشت آنها حزن و غم پنهان شده را ببینیم؛ و سپس سعی می‌کند دوباره لبخند را بر لبان خود بازگرداند اما افسوس که فقط ما، آن هم از پشت مانیتور در‌می‌یابیم که او غمگین است و همواره انزوای خود را پنهان می‌کرده است. و آخر، مگر فقط همین نیست که می‌ماند؟ غصه، تنهایی و لبخندهای دروغین.

عمارتِ ویران‌شده‌ی باشکوه قلب یا: چگونه یاد گرفتم گذشته همواره همه‌جا حضور دارد و فقط باید زیست.

"درست یا غلط، هر چیز که ما از زمان از دست رفته به یاد می‌آوریم، داستان است."
- ارنست همینگوی

متاسفانه یا خوشبختانه، از عادات ما به عنوان یک انسان، معمولا تمامی خاطرات دردناک و در عین حال شیرین ما در ذهن‌مان حک می‌شود و راه گریزی از آنها نیست. اما زمانی فرا می‌رسد که آن گذشته، روح انسان را تسخیر می‌کند و فکر و ذکر ما پس گرفتن آن گذشته یا فراهم کردن فرصتی برای تجربه‌ی دوباره‌ی آن است. اما همان‌طور که زیرو مصطفی به شکل جدی و سردی حقایق تلخ را در صورت کاراکتر نویسنده می‌کوبد، به همان شکل باید گفت راه بازگشتی نیست. ولی بیشتر کاراکترهای اندرسون (آنها را نمادی از انسان‌ها بگیرید) همان‌طور که در باتلاقِ تکرار زندگی گیر افتاده‌اند، به همان نسبت برای خروج از آن و پیدا کردن راهی برای ادامه دادن تلاش می‌کنند. هرچند که در نهایت، جایی، گذشته دوباره گریبان‌گیر آنها می‌شود، اما می‌گذرند. و مرحله‌ی سخت قصه همین‌جاست؛ گذر کردن.
اما سوال اصلی اینجا این است که گذشتن چیست؟ مگر اصلا می‌شود از آن رویاها دست کشید؟ مگر می‌شود گذشته را دوباره زنده کرد؟
مطمئن نیستم تعبیرم تا چه حد درست است، اما به گمانم اشتباه نیست اگر بگوییم گذر کردن، زیستن با آن خاطرات تلخ‌وشیرین است بی‌آنکه دیگر درد بکشیم. گذشتن، زیستن با غم و اندوه در کنار شگفتی‌های پیش روی زندگی است، ولی همزمان تحمل کردن و مبارزه کردن با آن غم، تا نهایتا نفس تازه‌ای بکشیم؛ و این زیباترین و تاثیرگذارترین موتیف سینمای وس اندرسون است. موتیفی که به شکل استادانه‌ای ترسیم شده است.
با اینکه نفس کم می‌آوریم و نفس تازه در این زندگی محدود ما به سختی پیدا می‌شود، با اینکه در اطرافمان چندین و چند بار بمب منفجر می‌شود (و این امر طبیعی‌ای محسوب می‌شود) و همه چیز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، چاره‌ای جز ادامه دادن و گفتن باقی داستان نداریم.

در این بین، بد نیست هر ازگاهی هم به عمارت متروک‌شده‌ی قلبمان، که مملوء از تابلوهایی از آن گذشته‌ی زیبای ازدست‌رفته است، سری بزنیم، آنجا وقت بگذرانیم و تصوراتی که همیشه داشتیم و خاطرات شیرین و تلخ‌مان را در آغوش بگیریم و فقدان‌مان را بپذیریم.
و "عمارت مسحورشده"‌ای که کاراکتر نویسنده از آن سخن می‌گوید جز این نیست؛ دوباره سر زدن به رمز و رازها و زیبایی‌های آن گذشته و غرق شدن در آن حس نوستالژی (که حتی پالت رنگ‌های فیلم‌های اخیر اندرسون نیز شدیدا یادآور این موضوع هستند)، همان‌طور که به زندگی ادامه می‌دهیم. پارادوکس عجیب و جالبی‌ست مگر نه؟
و این موتیف به دل‌انگیزترین شکل در سکانس آخر «هتل بزرگ بوداپست» به تصویر کشیده شده است. به طرز طعنه‌آمیزی، حتی اتاق پشت سر کاراکتر نویسنده نیز در حال نوسازی‌ست. طبعا اگر این فیلم را تماشا نکرده‌اید، با اینکه چیز خاصی از داستان لو نمی‌رود، می‌توانید بخش داخل کادر را نخوانید.

نویسنده = ن زیرو مصطفی = ز

ن (در افکار خودش): زیرو مصطفی یک ثروت عظیم رو با هتلی پرخرج، بدون سود و نفرین شده مبادله کرده بود. چرا؟
ن: ببخشید که می‌پرسم، امیدوارم ناراحتتون نکرده باشم.
ز: ابدا.
ن: [پس از مکثی طولانی] آیا این هتل رو برای این نگه داشتید چون یادآور اون دنیای فراموش شده‌ست؟ دنیای اون؟ (اشاره به گوستاو)
ز: دنیای اون؟ فکر نمی‌کنم... هتل رو برای آگاتا نگه داشتم. ما اینجا خوشحال بودیم... حداقل برای یه مدتی.

- زیرو وارد آسانسور می‌شود اما ناگهان در را نگه می‌دارد.

ز: حقیقتش رو بخوای، فکر کنم دنیای اون (گوستاو) خیلی قبل‌تر از اینکه بخواد واردش بشه ناپدید شده بود. ولی این رو میگم: واقعا تصور اون دنیا رو با لذت حیرت‌آوری نگه داشته بود. [با کمی مکث] بالا میری؟
ن: خیر، مقداری اینجا می‌شینم. شب بخیر.
ز: شب بخیر.

- آقای مصطفی (زیرو) داخل آسانسور قدم می‌گذارد، دکمه‌ای را می‌فشارد و در حالی که درها بسته می‌شوند، هوای داخل اتاقک آسانسور را نفس می‌کشد و لبخند غم‌آلودی می‌زند.

در آخر، دوست دارم از ویدئوی توماس فلایت (یوتیوبر سینما) در باب «هتل بزرگ بوداپست» نقل کنم تا حق مطلب را ادا کند:

"اندوه رو معمولا به صورتِ گرفته شدنِ چیزی زیبا از ما تعبیر می‌کنیم. اگر زیبایی‌ای نباشد، غمی هم در فقدان آن چیز وجود ندارد و به همین دلیل است که زیبایی فیلم با مفهوم از دست دادن گره خورده. این مفهوم اگر فیلم از دست دادن رو اینقدر زیبا به تصویر نمی‌کشید، به این قدرت نمایان نمی‌شد...

همه‌ی ما در طی زندگانی‌مون با فقدان خیلی سر و کار داریم و وقتی چیزی رو از دست می‌دیم، درد داره. خیلی اوقات هم، به عنوان یک انسان، برای صحبت در موردش احساس راحتی نمی‌کنیم. به همین دلیل یه جور تمایل به خاک کردن اون درد در قصه‌ها داریم. داستان‌ها ابزاری هستند برای محکم گرفتن اون چیزی که از دست دادیم و آوردنشون به آینده (زندگی امروزی). داستان‌ها راهی هستند برای اینکه گذشته، زنده بمونه و همونطور که زیرو مصطفی هتل رو نگه می‌داره تا به اون گذشته دست پیدا کنه، ما هم می‌تونیم از طریق داستان‌گویی نوعی ارتباط با چیزی که از دست رفته برقرار کنیم."

پایان.

منابع الهام و اشارات:

Why "Grand Budapest Hotel" is Wes' most successful movie (Thomas Flight)
The French Dispatch's Analysis (Thomas Flight)
The Lonely Artist - A French Dispatch Analysis (Jake Bishop)
An Editor's Burial (Wes Anderson)

با تشکر از دوستانی که مکالمات ریز و درشتی با بعضی از آنها در این باب داشتم.
و با تشکر از شما که این نوشته رو مطالعه کردید، امیدوارم لذت برده باشید.