آرمان‌های مدفون در اعماق دریا؛ نگاهی به داستان و فلسفه BioShock

امروز چهارده سال از پدیده‌ای به نام BioShock گذشت. پدیده‌ای تکرار نشدنی و به یاد ماندنی. پدیده‌ای که بار دیگر به ما نشان داد که ویدئوگیم هم می‌تواند هنر باشد. سفری پر از مفهوم و معنی. حال به مناسبت چهاردهمین سالگرد بازی، نگاهی به داستان و برخی از فلسفه‌های آن خواهیم داشت.

توجه: در این مقاله بخش‌های بسیار مهمی از داستان بازی BioShock اسپویل می‌شود پس اگر این بازی را تجربه‌ نکرده‌اید از خواندن خودداری کنید.

اونا به من گفتن :« پسرم، تو خاص هستی. تو متولد شدی تا کارهای بزرگی انجام بدی». میدونید چیه؟ اونا درست می‌گفتن.
-جک

بازی بدون هیچ حرف اضافه‌ای آغاز می‌شود. شما در نقش شخصیتی به نام جک سوار بر هواپیمایی بر فراز اقیانوس اطلس هستید و ناگهان هواپیما در میان اقیانوس سقوط می‌کند. درست در همین لحظه و وقتی در حال جست‌و‌جوی راهی برای نجات خودتان هستید، با آن منظره بی‌نظیر رو به رو می‌شوید.

با توجه به شرایط این بخش از بازی، و همچنین چیدمان صحنه و تمرکز موجود بر روی فانوس‌ دریایی، به صورت ناخودآگاه به سمت فانوس‌ دریایی عظیم می‌روید.در را باز می‌کنید و بازی از همان نمای اول داخل فانوس‌ دریایی، شروع به بازگویی فلسفه‌های خود می‌کند.

همانطور که از پله‌ها پایین می‌روید با سه تابلو روبه‌رو می‌شوید؛ هر تابلو بیان‌گر یکی از آرمان‌های رپچر. «هنر»، «دانش» و «صنعت (یا به عبارتی پشتکار)». هر کدام یک آرمان؛ آرمان‌هایی که قرار بود در رپچر به آنها برسید.
در نهایت وقتی به آخرین پله فانوس‌ دریایی می‌رسید با یک ژرف‌کره مواجه می‌شوید و سوار بر آن می‌شوید. و درست در همین لحظه‌ است که سخنرانی به یاد ماندنی اندرو رایان پخش می‌شود و محو زیبایی رپچر می‌شوید.

رپچر می‌خواهد شهری باشد که کسانی که برای خودشان تلاش می‌کنند به نتیجه تلاششان برسند. پاداشی که خودشان برایش تلاش کرده‌اند. رپچر می‌خواهد به «تلاش و پشتکار(به عبارتی: صنعت)» پایبند باشد. رپچر می‌خواهد شهری باشد که هنرمند در آن ترسی از محدودیت و کسی که او را امر و نهی کند نداشته باشد. به عبارتی به «هنر» احترام بگذارد. اندرو رایان می‌خواهد رپچر شهری باشد که در آن علم پیشرفت کند. جایی که دانشمندان دیگر ترسی از دولت‌ها و افراد زورگو نداشته باشند. جایی که به «دانش» احترام گذاشته شود.
دقیقا همان آرمان‌هایی که در فانوس‌ دریایی بر روی دیوار حک شده بودند. آرمان‌هایی که برای مدتی خوب و یا حتی عالی بودند اما پس از مدتی همه چیز نابود شد چرا که حتی وقتی بهترین‌ها رو هم یک جا داشته باشی باز هم اختلاف طبقاتی بین مردم به وجود می‌آید.

مردم به این امید به رپچر می‌آیند که قرار است بهترین‌های صنعت خودشون باشند اما فراموش می‌کنند که یکی هم باید توالت‌ها رو تمیز کنه.
- فرانک فانتین

این نقل قول از فرانک فانتین به وضوح اختلاف طبقاتی و ناکارآمد بودن برخی از تفکرات و آرمان‌های رایان را ثابت می‌کند.

پس از ورود به داخل شهر، هنگامی که ژرف‌کره از حرکت می‌ایستد، موجودی را می‌بینید که زمانی شاید یک شهروند بی‌گناه و ساده بوده اما در نهایت تبدیل به چیزی وحشتناک شده است و سعی در کشتن شما دارد. درست از همان لحظه می‌فهمید رپچر نابود شده است و تقریبا تمام آرمان‌های آن همان‌جا در اعماق دریا دفن شده‌اند. به همین دلیل عنوان "آرمان‌های مدفون در اعماق دریا" را برای تیتر مقاله برگزیدم.

به جز چندین بار انگشت‌شمار، شما هیچ‌گاه کاراکترهای دیگر بازی (به جز دشمنان) را نمی‌بینید و آنها از طریق رادیو با شما در ارتباط هستند. اما با این حال، شخصیت‌پردازی، نویسندگی و صداپیشگی کاراکترها به قدری دقیق و خوب است، که این نکته که شما آنها را نمی‌بینید را به کل پاک می‌کند. به طور مثال کاراکتر اطلس، با آن لهجه دلربای ایرلندی‌اش، و دیالوگ‌های حساب‌شده‌ای که می‌گوید و طی اتفاقات بازی، کاملا با او ارتباط برقرار می‌کنید در صورتی که او تنها از طریق رادیو با شما در ارتباط است.

در بایوشاک، تقریبا هر شخصیت مهم و هر مکان مهم رپچر، نماد چیزی است. دکتر استاینمن، سمبل مدگرایی و زیبایی‌شناسی. سندر کوهن به نحوی نماد خودپسندی و غرور و همچنین یکی از مهم‌ترین بازنماکنندگان «هنر» در رپچر است. اما در میان شخصیت‌های بایوشاک، شاید اندرو رایان مهم‌ترین شخصیتی باشد که فلسفه‌ها و نمادهای مورد انتقاد بایوشاک را نشان می‌دهد.

مردی که غیرممکن را انتخاب کرد

من غیرممکن را انتخاب کردم؛ من «رپچر» را انتخاب کردم.
- بخشی از سخنرانی اندرو رایان در ابتدای بازی

اندرو رایان، بنیان‌گذار رپچر و یکی از آنتاگونیست‌‌های سری بایوشاک است و به نحوی شخصیت بازگوکننده‌ی فلسفه‌های درون بازی و سمبل همان چیزی است که کن لوین یا بهتر بگویم، داستان بازی بایوشاک، قصد نقد کردن آن را دارد. فلسفه‌هایی همچون عینیت‌گرایی، زنجیره بزرگ (چرخه بزرگ) صنعت و شایسته‌سالاری. اندرو رایان همچنین به نحوی نماد شخصیت آین رند (Ayn Rand)، بنیان‌گذار فلسفه‌ی «عینیت‌گرایی» است. حتی نام او هم با وجود کمی تفاوت، به نوعی آناگرام همان اسم آین رند است.

اندرو رایان، مردی است که به شدت به فلسفه‌ها و تفکرات خود پایبند است و این نقطه قوتی است که در نهایت برای او به نقطه ضعفش تبدیل می‌شود و با اشتباهاتش باعث آغاز نابودی تدریجی رپچر می‌شود. رایان به کسانی که به رپچر می‌آیند قول آزادی و محدود نشدن داده بود و به همین دلیل اگر کسی از رپچر دزدی می‌کرد یا اشتباهی انجام می‌داد، نمی‌توانست کاری انجام دهد چون فلسفه‌ها و شعارهای خود را زیر پا می‌گذاشت. شعارهایی که مردم را با همان‌ها به رپچر دعوت کرده بود.

در نهایت با اشتباهات خودش، فردی به نام اطلس که در ابتدا می‌پنداشت فقط یک ماهی‌گیر ساده است، او را نابود کرد.

مردی که شانه بالا انداخت

اطلس، کسی است که طمع به دست آوردن قدرت در آرمان‌شهر رایان کورش کرده است و چیزی جز قدرت برایش اهمیت ندارد. نام اطلس به وضوح از افسانه‌ یونانی اطلس الهام گرفته است؛ مردی که بهشت/جهان را بر شانه‌های خود حمل می‌کند. به عبارت دیگر ممکن است نماد هنرمندان، دانشمندان و انسان‌های تاثیرگذار دیگر که یک بهشت را می‌سازند باشد(همانطور که اطلس بازی هم مثلا نماینده مردم فقیر است). همچنین کن لوین برای نام‌گذاری اطلس، از عنوان کتاب «اطلس شانه بالا انداخت» نوشته‌ی آین رند نیز الهام گرفته است (که جلوتر به آن هم می‌پردازیم) و در واقع به همین علت این نام را برای تیتر بخش اطلس انتخاب کردم.

اطلس در ظاهر نماینده مردم در رپچر است. نماینده‌ای دروغین که شهروندان فقیر و بیچاره رپچر تنها راه نجات خود می‌دانستند و حتی خود آنها هم نمی‌دانستند اطلس چگونه شخصیتی دارد و سراسر رپچر پوسترهایی با عنوان «اطلس کیست؟» وجود دارد که به شکلی خیلی طعنه‌آمیز به همین موضوع اشاره دارد. در واقع مردم فقیر رپچر، هیچ ارزشی برای اطلس ندارند و تنها بهانه‌ای هستند برای به قدرت رسیدن.

در واقع اطلس کسی است که حتی جان کسی برایش مهم نیست و حاضر است همه را برای رسیدن به اهداف خودش بی‌رحمانه به قتل برساند. حتی در آن سکانس به‌یادماندنی جراحی لوبوتومی می‌بینیم حتی حاضر است برای رسیدن به اهدافش به یک دختر معصوم و بی‌گناه هم بی هیچ درنگی و بدون هیچ رحمی آسیب برساند و زندگی آن کودکان بی‌گناه ذره‌ای برایش ارزش ندارد. همان اطلسی که چندین ساعت قبل از آن گفته بود:«ما حیوان نیستیم و لازم نیست کسی را شکنجه کنیم».

اطلس به جک می‌گوید دنبال راهی برای فرار از رپچر به همراه زن و فرزندش است. و وقتی که جک، یا بهتر بگویم گیمر، آن ژرف‌کره را می‌بیند که منفجر می‌شود و گمان می‌کند که خانواده‌ی اطلس واقعا در آن بوده‌اند به شدت عصبانی می‌شود و از اعماق دل دوست دارد که از اندرو رایان انتقام بگیرد.

فلسفه عینی‌گرایی، آین رند و آثارش، انجیل و تاثیر آنها بر داستان بایوشاک

آین رند، نویسنده آثاری چون «Atlas Shrugged» و «The Fountainhead» و همچنین بنیان‌گذار فلسفه عینی‌گرایی است که تاثیر بسیار زیادی بر بایوشاک گذاشته‌اند از کتاب‌هایش گرفته، که در تمام بایوشاک می‌توان اشاراتی به آن ها دید، تا خود فلسفه‌اش که بایوشاک هم به طور مفصلی در سراسر بازی به آن پرداخته است. از نام‌گذاری اطلس و فرانک فانتین که به وضوح تحت تاثیر نام‌های دو کتاب رند که به آنها اشاره شد هستند گرفته، تا اندرو رایان که به نوعی سمبل خود آین رند و فلسفه‌اش است.

فلسفه من، در اصل، مفهوم انسان به عنوان موجودی قهرمان است، با شادی‌هایش به عنوان هدف اخلاقی زندگی، با دستاوردهای پربارش به عنوان بهترین فعالیت، و با خرد به عنوان تنها مطلق موجود.
- آین رند در کتاب اطلس شانه بالا انداخت

آین رند در فلسفه عینی‌گرایی به "قهرمان بودن خود انسان" اشاره دارد. به این منظور که یک انسان برای خودش تلاش می‌کند و نتیجه تلاشش هم متعلق به خودش است و کسی حق ندارد تلاش کسی را به نام خودش بزند. اصل عینیت‌گرایی از عینی بودن دانش و ارزش‌های انسان می‌آید. به این معنی که این دانش‌ها و ارزش‌ها بر اساس طبیعت جهان، وجود دارند تا توسط ذهن یک شخص کشف شوند و زاده تفکرات شخص خاصی نیستند.

آین رند، فلسفه خود یعنی عینیت‌گرایی را بارها "فلسفه‌ای برای زندگی بر زمین" نامید و بر این باور بود که این فلسفه به نظم دادن به دنیا و زندگی کمک بسیاری می‌کند.

فلسفه عینیت‎‌گرایی خود به چند بخش تبدیل شده که یکی از بخش‌ها، متافیزیک و واقعیت عینی به سه اصل متفاوت می‌پردازد: موجودیت، هویت و فهم و آگاهی
رند، موجودیت را پایه و اساس تمام دانش‌های دیگر نامید؛ به این شکل که "موجودیت/وجود داشتن وجود دارد" که بعدتر در کتابش به این موضوع اشاره می‌کند که به این معناست که وجود داشتن، چیزی بودن است و "موجودیت، هویت است."
و در مورد آگاهی، همانند موجودیت این گونه گفت که "آگاه بودن، آگاه بودن از چیزی است." و در همین راستا فلسفه عینیت‌گرایی، همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، این موضوع را مطرح می‌کند که ذهن انسان، واقعیت را خلق نمی‌کند بلکه وسیله‌ای است برای کشف و درک واقعیت جهان.
و برای هویت، رند می‌گوید که موجودات اعمالی انجام می‌دهند، و هر عمل، عملِ یک موجود است و نحوه‌ای که موجودات عمل می‌کنند از طبیعتی به نام هویت نشأت گرفته‌ است.

به طور کلی، فلسفه عینیت‌گرایی، می‌خواهد بگوید که یک فرد، باید در خودش تامل کند، قابلیت‌ها و استعدادهایش را بیابد و با آگاهی و نگاه به واقعیت از قابلیت‌هایش برای خودش بهره ببرد بی آنکه توسط دیگران محدود شود. آین رند باور بر این داشت که تنها سیستمی که میتوان در آن به این فلسفه رسید، سیستم کاپیتالیسم یا همان نظام سرمایه‌داری است.

حال ممکن است بپرسید این‌ها چه ربطی به بایوشاک دارد؟ یکی از اساسی‌ترین پایه‌های داستان و فلسفه بایوشاک، همین عینیت‌‌گرایی آین رند است و در بخش‌های مختلف بازی به آن اشاره شده. این که تلاش یک فرد متعلق به خود اوست همانطور که اندرو رایان می‌گوید:« Is a man not entitled to the sweat of his brow?» و سراسر بازی به بخش‌های مختلف فلسفه رند اشاره می‌شود. یک مرد کیست؟ یک مرد چه حقوقی دارد؟ چه چیزی یک انسان و برده را متمایز می‌کند؟

حتی همان‌طور که قبل‌تر اشاره کردم بسیاری از کاراکترهای اصلی در نظر من در واقع نماد هر کدام از اصول عینی‌گرایی هستند. کل رپچر و اقتصادش نماد نظام سرمایه‌داری؛ اندرو رایان، سمبل فلسفه عینیت‌گرایی و کمال‌گرایی؛ اطلس،ممکن است به نحوی نماد آگاهی باشد؛ سندر کوهن بازنمایانگر خودپسندی و ...

در بایوشاک به غیر از اشاره به فلسفه‌های متفاوت، به وضوح می‌توانید اشارات زیادی به انجیل و به خصوص «سفر پیدایش» مشاهده کنید. واضح‌ترینشان هم همان ADAM و EVE هستند که اشاره دارند به آدم و حوا که نکته خیلی جالب اینجاست که در یهودیت و مسیحیت، آدم و حوا یک آرمان‌شهر را نابود کردند همانطور که ADAM و EVE یکی از دلایل نابودی رپچر بودند و حتی «رپچر» در مسیحیت اشاره به افراد انتخاب شده برای زندگی در بهشت دارد.

توئیست نهایی

یک مرد انتخاب می‌کند و یک برده اطاعت.
- اندرو رایان

در نهایت وقتی به دفتر اندرو رایان می‌رسید و قصد کشتن او را دارید، ناگهان داستان در کمال ناباوری شما رو شوکه می‌کند و متوجه می‌شوید جک اصلا خانواده‌ای نداشته، پدرش در واقع اندرو رایان است، آن هواپیما هم به قصد سقوط کرده بوده و تمام سفر جک از فانوس دریایی تا دفتر رایان همه و همه نقشه اطلس یا همان فرانک فانتین بوده که ذهن جک را توسط عبارت "میشه لطف کنی؟" کنترل می‌کرده و تمام این‌ها یک بازی کثیف بوده که توسط فرانک فانتین برای به دست آوردن قدرت و به عبارتی رپچر طراحی شده بوده.

چیزی که این توئیست را خاص می‌کند، یا بهتر بگویم این داستان را خاص می‌کند، نحوه روایت عالی و بی‌نظیرش است. هر آنچه جک می‌داند، ما هم می‎‌دانیم. هر چه جک می‌بیند، ما هم می‌بینیم و هر چه می‌شنود ما هم می‌شنویم و این به کن لوین، کارگردان و نویسنده بازی اجازه می‌دهد شعبده خودش را به بهترین شکل ممکن به اجرا در آورد. اگر بایوشاک فیلم بود، اگر بایوشاک کتاب بود، اگر بایوشاک سریال بود، هیچ گاه تاثیر کنونی‌اش را بر داستان‌گویی نمی‌گذاشت. این نحوه روایت و تنیدگی‌اش با گیم‌پلی است که داستان بایوشاک را اینقدر خاص می‌کند و اگر برترین نباشد، به قدرت می‌گویم که بایوشاک یکی از برترین داستان‌های روایت شده تاریخ را دارد. به جرئت می‌گویم بایوشاک یکی از آثاریست که «هنر» را معنی می‌کند. کاری که کن لوین و تیمش انجام داده‌اند، زحماتی که کشیده‌اند ارزش بسیاری دارد و بی شک در تاریخ از آن یاد خواهد شد. زحمات آنها منجر به ساخت اثری شد، که نه تنها در مدیوم ویدئوگیم، که در کل صنعت سرگرمی از آن یاد خواهد شد. اثری که بسیار از هنر و فلسفه‌ی آن زمان جلوتر بود.

عشق و پیام بایوشاک

همه ما در زندگی انتخاب می‌کنیم اما در نهایت، آن انتخاب‌ها ما را می‌سازند.
- اندرو رایان

اینکه جان یک نفر را نجات بدهی همانند این است که کل دنیا را نجات داده باشی.
- دکتر بریجید تننباوم

بایوشاک ممکن است نقدی به دیکتاتوری، عینیت‌گرایی و موضوعات دیگر داشته باشد، بایوشاک ممکن است داستان بی‌نظیر و تکرار نشدنی‌ای داشته باشد اما بایوشاک راجب عشق هم هست. راجب انسانیت و مهربانی. راجب اینکه جان یک دختر بچه معصوم را به منفعت شخصی ترجیح بدهی و نجاتش بدهی. راجب اینکه در نهایت همین انتخاب‌های در شرایط پیچیده شخصیت شما را می‌سازند. کن لوین و تیمش با ظرافت تمام این دوراهی‌های چالش برانگیز را جلوی شما قرار دادند تا در نهایت انتخاب کنید؛ قدرت بیشتر یا زندگی یک کودک بی‌گناه؟ شاید در اواسط بازی فکر کنید کشتن یا نجات دادن لیتل‌سیسترها فرقی ندارد اما در نهایت وقتی نتیجه آن را می‌بینید تاسف می‌خورید که چرا انتخاب بهتری نکردید.

انسانیت و ارزش زندگی یکی از پیام‌های بایوشاک است. و در نهایت اگر محبت و انسانیت را انتخاب کرده باشید، نتیجه واقعی آن را می‌بینید.

تو اونها رو نجات دادی. تو بهشون اون چیزی رو دادی که ازشون دزدیده شده بود: یک فرصت: فرصتی برای یادگیری، فرصتی برای پیدا کردن عشق، فرصتی برای زندگی. و در پایان پاداشت چی بود؟ تو هیچ وقت نگفتی اما من فکر کنم بدونم: یک خانواده.
- سخنان دکتر تننباوم در پایان خوب بازی

با قدرت عشق چه اتفاقات که نمی‌افتد و کن لوین به زیبایی انسانیت و عشق را به تصویر می‌کشد.

در نهایت فکر می‌کنم یکی دیگر از پیام‌های بایوشاک انتقادش به کمال‌گرایی است. ممکن است یک مرد یا زن جاه‌طلب بتواند بهشتی بسازد. بهشتی با آرمان‌هایی که شاید در کوتاه مدت بسیار خوب باشد اما در نهایت کمال‌گرایی شدید باعث می‌شود آن بهشت تبدیل به جهنم شود. گاهی وقت‌ها بهتر است بعضی چیزها را همانطور که هستند بپذیریم و در آنها دخالت نکنیم. کاری که اندرو رایان نکرد و بهشتش تبدیل به جهنم شد. جهنمی در مکانی ماورای دریا...

خیلی ممنون از شما عزیزان که وقت گذاشتید و مطالعه کردید. امیدوارم از این یادداشت لذت برده باشید.

منابع:

Bioshock

Objectivism | philosophy | Britannica

What Is Objectivism? - The Objective Standard

Bioshock Cultural References