🔸سکولاریسم چیست و چرا معلم باید آن را بشناسد؟
■ محمدصادق امیریفر
سکولاریسم بهعنوان یک ایدئولوژی، میکوشد حضور دین را در مناسبات اجتماعی کاهش دهد. این واژه در فرهنگ آکسفورد به باوری اشاره دارد که حقوق، تربیت و سایر نهادها باید بر واقعیات و علوم تجربی مبتنی باشند، نه بر دین. طرفداران سکولاریسم عموماً شکلهای اعتقاد به امور فراطبیعی را طرد کرده و از اصول غیردینی و حتی ضددینی برای اخلاق شخصی و سازمان اجتماعی حمایت میکنند.
ریشهٔ تاریخی این جریان به قرنهای ۱۷ و ۱۸ اروپا بازمیگردد؛ جایی که فیلسوفان در برابر قدرت سنتی کلیسا به چالش برخاستند و عقل، احساس و تجربه را در کنار ایمان، منابع قانونی دانش معرفی کردند. با کاهش نفوذ کلیسا، رفتهرفته تعلیم و تربیت غیردینی شد و مطالعهٔ دین به امری فرعی تبدیل گردید و بهجای آموزش عقاید دینی، "آموزش دربارهٔ عقاید دینی" توصیه شد و رویکرد پدیدارشناسانه برای احترام به ادیان و کثرتگرایی جایگزین آن گردید.
و البته این پایان ماجرا نیست؛ حتی برخی از سکولارها ممکن است منکر وجود خدا یا ماورا نباشند، اما نگاه آنها به دین، نگاهی کارکردگرایانه و ابزاری است. یعنی دین را نه بهعنوان حقیقتی الهی و واجبالاجرا، بلکه بهمثابهی پدیدهای اجتماعی مینگرند که میتواند برای کنترل جامعه، کاهش آسیبهای روانی یا انسجام اخلاقی مفید باشد. در این دیدگاه، دین به سطح یک «آموزهی اخلاقیِ عرفی» تقلیل مییابد و وجوهِ الوهیت، تکلیفگرایی و حقمحوریِ آن حذف میشود. این رویکرد، اگرچه در ظاهر به دین احترام میگذارد، در باطن آن را از هستهی مرکزیاش (یعنی ارتباط با خدای مطلق و مطاع) تهی میسازد و عملاً نوعی سکولاریسمِ پنهان است.
اما بحث به اینجا هم ختم نمیشود؛ سکولاریزاسیون، یعنی فرایند دنیویشدن که حتی ممکن است در ظاهری دینی رخ دهد. کسی که هنوز بهلحاظ نظری به جهان قدسی باور دارد، اما علاقهها، گرایشها و سبک زندگیاش به سوی این عالم باشد، دینی سکولار خواهد داشت؛ او ممکن است رفتار دنیوی خود را تفسیر قدسی کند و پوشش دینی به آن بدهد؛ بهعنوان مثال، حتی یک هیئت مذهبی ممکن است با محصورکردن امام حسین(ع) در ۱۴۰۰ سال پیش و عدم استفاده از مبانی اندیشگانی آن حضرت در عصر حاضر، رفتاری سراسر سکولار داشته باشد!
سودِ مطالعهٔ این مباحث برای معلم نیز در چند نکتهٔ کلیدی خلاصه میشود: نخست، معلم میتواند سکولاریزاسیون پنهان را در رفتار دانشآموز تشخیص دهد و بهجای برخورد سطحی با علائم ظاهری، به ریشههای فکری او پی ببرد. دوم، با آشنایی با ادبیات سکولاریسم و جریانهای فکری معاصر، توانایی پاسخگویی به شبهات روز را با استدلالهای عقلی و منطقی پیدا میکند. سوم، به دانشآموز کمک میکند تا بین گفتار دینی و رفتار روزمرهاش هماهنگی ایجاد کرده و از دودستگی شخصیتی رهایی یابد و این تنها بخشی از ثمرات این آشنایی است که با مطالعه بیشتر چنین مباحثی به تدریج در نگاه معلم آشکار خواهد شد.