🔸️دارالفنون؛ آرزوی اصلاح در کشاکش سنت و تجدد
محمدصادق امیریفر
تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ شمسی، نقطهعطفی مهم در تاریخ آموزش و پرورش ایران بود. این مدرسه که نخستین مؤسسهی آموزشی به سبک اروپایی در ایران محسوب میشد، شکافهای سیاسی و فرهنگی میان موافقان و مخالفان مدرنیزاسیون را به خوبی نمایان ساخت.
امیرکبیر، بنیانگذار دارالفنون، دو هدف اساسی را دنبال میکرد: نخست، سامانبخشی و متمرکزسازی حکومت از طریق افزایش کارآمدی دستگاه اجرایی و کاهش اختیارات علما؛ دوم، محدود کردن مداخلهی بیگانگان در امور داخلی و افزایش خودبسندگی ایران.
او برای تحقق این اهداف، وزارت خارجه را سازماندهی کرد، سفارتخانههایی در لندن و پطرزبورگ تأسیس نمود و نخستین روزنامهی رسمی ایران به نام «وقایع اتفاقیه» را منتشر ساخت. همچنین ادارهی ترجمهای برای ترجمهی مقالات از روزنامههای اروپایی و عثمانی به وجود آورد.
او که به شدت مخالف مداخلهی اروپاییها در ساختار ایران بود، به جای استخدام معلمان اروپایی به سراغ معلمان اتریشی رفت؛ چراکه ایران با اتریش روابط خوب و بدون سابقهی استعماری داشت؛ با این حال، به دلیل کمبود مترجم زبان آلمانی، فرانسه به عنوان زبان آموزشی پذیرفته شد. رشتههای تحصیلی عمدتاً خصلت نظامی داشت و مدرسه اساساً درباری بود و از نداشتن آزادی عمل رنج میبرد.
مخالفتها با دارالفنون کم نبود. درباریان رقیب، علما و جامعهی پزشکی سنتی از سرسختترین مخالفان آن بودند. نبود مؤسسات پشتیبان در سطح ابتدایی یا متوسطه نیز زنجیرهی آموزشی را ناقص میکرد. نخستین دورهی دارالفنون در سال ۱۲۳۷ شمسی پایان یافت و فارغالتحصیلان آن وارد عرصهی کار شدند. در همان سال ۱۲۳۰ که دارالفنون گشایش یافت، ناصرالدین شاه، فرخ خان را مأمور کرد که ۱۰۰ دانشجو از میان اشراف برای اعزام به خارج برگزیند، اما پس از مذاکره، تنها ۵۶ خانواده پذیرفتند که اجازه دهند پسرانشان در این گروه مشارکت کنند. به گفتهی عطایی، این بدان سبب بود که برخی خانوادهها از تأثیر فرهنگی منفی تحصیل در خارج نگران بودند.
قصد امیرکبیر از تأسیس دارالفنون، تربیت کادری دولتی برای تقویت ایران در برابر تهاجم بیگانگان بود. اما در عمل، خودِ مدرسه به گذرگاه اصلی فرهنگ و عقاید سیاسی اروپایی بدل شد. ناصرالدین شاه نیز در مواجهه با خطرات اصلاحات، امنیت را بر تحول ترجیح داد و دارالفنون که میتوانست آغازگر تحولی بنیادین باشد، به دلیل تنگنظریهای سیاسی، مخالفتهای سنتی و فقدان زیرساختهای لازم، در آرزوی اصلاحات متوقف ماند و این درس را به یادگار گذاشت که هرگونه تحول آموزشی، بدون پشتیبانی ساختاری و ارادهی
سیاسی پایدار، محکوم به ناکامی است.