تلاش برای خلق مدل‌های کاربردی که سال‌هاست رویکرد علمی اندیشکده‌ها و موسسات علمی و توجه صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف رو به خودش جلب کرده، شاید برای بعضی از ما کمتر آشناست. شاید حتی هنوز قدری در برابر این مفهوم که خیلی از مسائلمون در حوزه‌های کاری و عاطفی و ذهنی با یک مدل تعریف‌شده قابل حل بشن مقاومت داشته باشیم. با اینحال اینجا تلاش می‌کنیم که بحثی رو آغاز کنیم، اولا برای معرفی سه مدل حل مسئله که امروز توجه بیشتری بهشون میشه و بعد تلاش می‌کنیم که ببینیم آیا میشه این مدل‌ها رو بطور خاص در طراحی گرافیک به خدمت بگیریم یا نه.
من امیرحسین کاسه‌چی هستم و به عنوان یک طراح گرافیک تلاش می‌کنم که مسائل شخصی خودم رو در دیزاین قدری به زبان روز دنیا نزدیک‌تر کنم و ببینم آیا برای پرسش‌هایی که دارم پاسخی پیدا می‌کنم یا نه. در این مسیر قاعدتا معرفی هر منبعی یا هرگونه نقد و طرح سوالی که به تکمیل شدن بحثمون کمک کنه رو ازش استقبال می‌کنم.
پیش از مطالعه: این متن مقاله‌ای با موضوع «بررسی روش‌های حل مسئله» نیست. بلکه یادداشتی توصیفیه که با این هدف نوشته شده که بعدا ازش استفاده کنیم برای ورود به مسائل حوزهٔ دیزاین.
در مسیر تعریف روش‌های حل مسئله، چندین رویکرد ساختارمند وجود داره که ما به مرور به سه‌تاش می‌پردازیم:
تفکر طراحی که بر درک نیازهای انسانی و خلق راه‌حل‌های نوآورانه و کاربرمحور تمرکز داره؛
تفکر سیستمی که اغلب با روش‌های علمی یا مهندسی مرتبطه و بر تحلیل گام‌به‌گام و منطقی برای حل مسائل دقیق و تعریف‌شده تأکید می‌کنه؛
تفکر تلفیقی که بر ترکیب مدل‌ها یا دیدگاه‌های متضاد تمرکز داره تا از طریق اون‌ها به بینش‌های نوینی دست پیدا کنه.
هر سه رویکرد، روش‌های معتبری برای حل مسئله هستند، اما تفاوت‌هایی بنیادین دارند: تفکر طراحی مبتنی بر همدلی و تکراره، تفکر نظام‌مند به نظم و توالی وابسته است، و تفکر تلفیقی از تضادها برای عبور از انتخاب‌های سخت بهره می‌بره. مدلی که قصد داریم امروز روش تأمل کنیم تفکر طراحیه که با هدف قرار دادن مسائل مبهم و شخص‌محور به دنبال راه حل مسئله می‌گرده.
ریشه‌های تفکر طراحی به مطالعات خلاقیت در میانهٔ قرن بیستم برمی‌گرده. بعضی متونی که چارچوبی برای این مدل خلق کردند عبارتند از:
تفکر مولد اثر ماکس ورتهایمر
مهندسی خلاقانه نوشتهٔ جان آرنولد
مقالهٔ روش نظام‌مند برای طراحان اثر بروس آرچر
با این حال باید این نکتهٔ بدیهی رو ذکر کرد که تفکر طراحی- مثل تقریبا تمام مدل‌هایی که امروز کاربرد دارن- یک شبه خلق نشده؛ نوآورانی مثل رابرت مک‌کیم در دانشگاه استنفورد مفهوم «تفکر بصری» و نمونه‌سازی رو در دههٔ ۱۹۷۰ توسعه دادند و بعدا در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، دیوید کلی -هم‌بنیان‌گذار شرکت IDEO که اسم بسیار مهمی در بازتعریف مفهوم خلاقیت و حل مسئله است- و رولف فاست در استنفورد، چارچوبی رو شکل دادند که امروز اون رو به عنوان «تفکر طراحی» می‌شناسیم؛ رویکردی که میشه یادش گرفت و آگاهانه ازش استفاده کرد.
چالش‌های پیچیده و موسوم به «مسائل شرور- ترجمه‌ایه برای عبارت wicked problems: مسائلی اجتماعی، سیستمی یا خدمات‌محور که دارای مرزهای نامشخص و تعریف‌ناپذیر هستند مثل مسئلهٔ فقر یا مسئلهٔ تغییرات اقلیمی. این ابهام و بی‌مرز بودن ممکنه بر اثر دخالت متغیرهای فرهنگی و اجتماعی ایجاد بشه.—نیازمند نگرشی متفاوت از روش‌های تحلیلی یا خطی کلاسیک بودند. ریتل و بوکانن واژهٔ «مسائل شرور» رو برای توصیف این مسائل مبهم ابداع کردند. مسائلی که سازمان‌ها نیاز داشتند تا بتونند با رویکردی انسان‌محور، تکرارشونده، مشارکتی و قابل تطبیق برای حل کردنشون تلاش کنن.
تفکر طراحی به‌طور کلی بر پنج اصل اساسی استوار شده:
همدلی:درک عمیق از کاربر و اولویت دادن بهش
تعریف مسئله: تعیین چارچوب برای مشکل
ایده‌پردازی: تولید طیف وسیعی از راه‌حل‌ها بدون قضاوت اولیه (این بخشش رو با اسم طوفان ذهنی یا طوفان فکری احتمالا آشناییم باهاش)
پروتوتایپ: نمونه‌سازی سریع برای واقعیت بخشیدن به ایده‌ها
تست: سنجش اعتبار راه حل ارائه‌شده
این پنج اصل، یک مسیر خطی خلق نمی‌کنن بلکه یک چرخهٔ دائمی می‌سازن که انقدر ایده خلق می‌کنه و اون ایده‌ها رو به نمونه‌های اولیهٔ واقعی تبدیل می‌کنه و بعد اون‌ها رو در شرایط واقعی می‌سنجه تا مطلوب‌ترین پاسخ خودشو نشون بده.
در مسیر ارائه راه حل با شیوهٔ تفکر طراحی این سه نکته همواره باید مورد توجه باشن:
مطلوبیت: آیا راه‌حل برای کاربر معنا‌دار و مطلوبه؟
امکان‌پذیری: آیا راه‌حل با منابع و فناوری موجود قابل پیاده‌سازیه؟
پایداری و ارزش اقتصادی: آیا راه‌حل از منظر اقتصادی و بقا در بازار، توجیه‌پذیره؟
IDEO تأکید می‌کنه که فرآیند طراحی باید از مطلوبیت آغاز بشه و بعد امکان‌پذیری و پایداری بهش اضافه بشه. این رویکرد عمداً با ابهام کنار میاد و مراحل ابتدایی رو آگاهانه «مبهم» و باز نگه می‌داره، چرا که نوآوری اغلب از دل ابهام و نادانسته‌ها به وجود میاد، نه از نظم مطلق.
اگر موافق باشین معرفی و توضیح مختصر تفکر طراحی رو همینجا نگه داریم و در قدم بعدی دربارهٔ این صحبت کنیم که تفکر طراحی چطور برای یک دیزاینر می‌تونه استفاده بشه. امیدوارم که این متن به عنوان مقدمه‌ای برای طرح بحثمون و کاربرد تفکر طراحی در دیزاین کمک کنه و بتونیم با پیش‌زمینهٔ ذهنی یکسانی وارد اون بخش بشیم.
اگر می‌خواستید دربارهٔ منابع با هم صحبت کنیم یا نکته‌ای بود که می‌خواستید دربارش گفتگو کنیم حتما از این فرصت استقبال می‌کنم.
