به نام آن نورترین نور و معشوقترین عاشق؛ سلام✋🏽

وقتی خبر رسید که کریستوفر نولان پس از موفقیت فیلم اوپنهایمر قرار است به سراغ اقتباسی از اودیسه برود، دوباره نام این حماسهٔ کهن بر سر زبانها افتاد. بسیاری از مخاطبان سینما، نولان را با روایتهای پیچیده، شخصیتهای چندلایه و بازی با مفهوم زمان میشناسند؛ به همین دلیل انتخاب اودیسه برای فیلم بعدیِ او، کنجکاویِ بسیاری را برانگیخت.
اما پیش از آنکه دربارهٔ فیلم صحبت کنیم، بهتر است خود اثری را بشناسیم که بیش از دو هزار و هفتصد سال است الهامبخش نویسندگان، شاعران و فیلمسازان جهان بوده است. آیا اودیسه فقط داستان مردی است که میخواهد به خانه بازگردد، یا در دل این سفر، حرفهای عمیقتری دربارهٔ انسان، قدرت، خانواده و سرنوشت نهفته است؟

اودیسه را به هومر، شاعر بزرگ یونان باستان، نسبت میدهند؛ شاعری که زندگیاش همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. حتی برخی پژوهشگران معتقدند هومر شاید یک فرد مشخص نبوده، بلکه نامی برای گروهی از راویان و شاعران شفاهی باشد که این داستانها را نسلبهنسل منتقل کردهاند.
اودیسه در کنار ایلیاد، دو ستون اصلی ادبیات حماسی غرب به شمار میرود. اگر ایلیاد روایت جنگ تروآ و دلاوریهای آشیل است، اودیسه داستان بازگشت یکی از قهرمانان آن جنگ، یعنی اودیسئوس، به سرزمینش است؛ سفری که به جای چند هفته، نزدیک به ده سال طول میکشد.
نکتهٔ جالب اینجاست که قهرمان اودیسه بیش از آنکه با زور بازویش شناخته شود، با هوش، تدبیر و قدرت تصمیمگیری شهرت دارد. همین تفاوت باعث شده اودیسه حتی برای مخاطب امروز نیز اثری قابل لمس باشد؛ زیرا پیروزی در آن، بیشتر نتیجهٔ خرد است تا قدرت.

داستان اودیسه از جایی آغاز میشود که جنگ بزرگ تروآ
به پایان رسیده است. همهٔ فرمانروایان و جنگجویان یونانی کمکم به سرزمین خود بازمیگردند، اما اودیسئوس، پادشاه جزیرهٔ ایتاکا، سرنوشتی متفاوت پیدا میکند. او در راه بازگشت، با خشم خدای دریا، پوسایدون، روبهرو میشود؛ خشمی که سفرش را از چند هفته به نزدیک ده سال تبدیل میکند.
در این مسیر، اودیسئوس و یارانش از آزمونهایی عبور میکنند که هر کدام نمادی از یکی از وسوسهها یا ضعفهای انسان است. آنها با سیکلوپ یکچشم، پولیفموس، روبهرو میشوند؛ غولی که اودیسئوس نه با نیروی بازو، بلکه با زیرکی او را شکست میدهد. سپس به جزیرهٔ جادوگر سیرسه میرسند؛ جایی که بخشی از همراهانش به حیوان تبدیل میشوند و او ناچار است برای نجاتشان تصمیمی دشوار بگیرد.
سفر ادامه پیدا میکند؛ از عبور میان آواز اغواکنندهٔ سیرنها گرفته تا گذشتن از تنگهای که دو هیولای سهمگین، اسکولا و کاریبدیس، در آن کمین کردهاند. هر انتخاب، بهایی دارد و هر پیروزی، با از دست دادن بخشی از همراهانش همراه میشود.
در این میان، اودیسئوس سالها در جزیرهٔ کالیپسو گرفتار میشود؛ الههای که به او جاودانگی پیشنهاد میدهد. اما او حتی در برابر چنین وسوسهای نیز خانه، همسرش پنلوپه و پسرش تلماخوس را انتخاب میکند. شاید همین انتخاب، مهمترین ویژگی شخصیت او باشد؛ قهرمانی که هدفش فتح سرزمینهای تازه نیست، بلکه بازگشت به آن چیزی است که دوستش دارد.
سرانجام، پس از بیست سال دوری از خانه، اودیسئوس به ایتاکا بازمیگردد؛ اما این پایان ماجرا نیست. او سرزمینش را آشفته مییابد؛ گروهی از اشراف به امید ازدواج با پنلوپه، قصرش را اشغال کردهاند و تصور میکنند پادشاه هرگز بازنخواهد گشت. اودیسئوس در هیبتی ناشناس وارد قصر میشود و پس از آزمونی که تنها خودش از عهدهٔ آن برمیآید، هویت واقعیاش را آشکار کرده و سرانجام آرامش را به خانه و پادشاهی خود بازمیگرداند.
اگر اودیسه تنها مجموعهای از نبرد با هیولاها بود، احتمالاً قرنها پیش به فراموشی سپرده میشد. آنچه این اثر را ماندگار کرده، لایههای عمیق انسانی آن است. هر مانع در مسیر اودیسئوس را میتوان نمادی از ترس، غرور، وسوسه یا امید دانست؛ موانعی که انسان امروز نیز، هرچند در شکلی متفاوت، با آنها روبهرو میشود. به همین دلایل هم بسیاری آن را با شاهنامهٔ ما مقایسه میکنند.
شاید به این دلیل است که پس از نزدیک به سه هزار سال، هنوز فیلمسازان بزرگی مانند کریستوفر نولان به سراغ این داستان میروند. اودیسه فقط روایت سفر یک قهرمان نیست؛ بلکه داستان سفری درونی است، سفری که در پایان آن، انسان دیگر همان فردی نیست که در آغاز راه بوده است.
من که واقعا منتظر تماشای این شاهکار از کریستوفر نولان هستم؛ به امید آیندهای که سینمای ایران پر از روایتهای زیبا و رویاگونه و خلق آثاری به جا مانده باشد...
✒️به قلم: امیر باباجانی
🌕شبتون زیبا🌃