بشر در طول تاریخ برای تحمل تیرهبختیهایش همیشه به دو عنصر حیاتی نیاز داشته است: یک خدا در آسمان برای التماس، و یک مفلوکِ بیدفاع روی زمین برای مقصر دانستن. در جغرافیایی که علم غایب است و پاسخ هر مصیبتی در ماوراء جستوجو میشود، ساختن ((بدچشم )) کمهزینهترین راه برای آرامکردن وجدانهای معذب است. داستان «ناناز» و پسرش، روایتی از همین بدهبستانِ روانی میان فقر، خرافه و تبارشناسی طبقاتی است.
ماجرا از سالها پیش آغاز شد؛ روزگاری که شوریِ چشم نازی که دختری تازه بالغ شده بود هنوز در حد پچپچهای خاله زنکی و شوخیهای سرِ گذر بود. اما امان از روزی که تیرهروزی یک قوم بر سرشان آوار شود؛همانها برای توجیه بیعرضگی و فلاکت روزمره، به سرعتی حیرتانگیز دستبهکار ساختن هیولا میزنند. اگر توپ میدان اعدام سالی یکبار برای تحویل سال نو درمیرفت، نام نازی هر روز در کوچه و بازار شلیک میشد. هر مادیانی که سقط میکرد، هر درشکهای که چرخش در میرفت و هر تبی که بر پیشانی طفلی مینشست، تاوان نگاه نامرئی نازی بود!
وقتی یک برچسب شوم به انسانی چسبانده میشود، ضعیفترین راهکار، انکار و دفاع است؛ زیرا در محکمهٔ جهل، دفاع متهم تنها حکم سوخت برای آتش قاضیان را دارد. نازی خیلی زود فهمید که در برابر این هیستری جمعی، هیچ دادگاهی برپا نیست؛ پس سکوت کرد، تسلیم شد و در کنج انزوا به تماشای سوختن تدریجیاش نشست.
اما این جنون جمعی برای آنکه از مرحلهٔ «شایعه» به «ایمان صلب» تبدیل شود، محتاج یک معجزهٔ عینی بود؛ معجزهای که انگلیسیهای جادهساز ناخواسته سناریوی آن را نوشتند.
آن سالها مهندسان انگلیسی ، در حال شکافتن صخرههای زاگرس برای عبور اتولها بودند و رعایای محلی به چند شاهی سیاه، عرق میریختند. در پیچ یک گردنه، تختهسنگ عظیمی سد معبر شد؛ دیلم و کلنگ کارگرها به این سخره ( به گویش محلی (کمر) )میخورد و جرقه میزد، اما سنگ تکان نمیخورد. حتی دو سه نوبت خرجِ دینامیت هم فقط پوستهٔ صخره را سیاه کرد و فرنگیها را مستأصل گذاشت. بومیها که از باروت فرنگی ناامید شدند، نبوغ خرافیشان گل کرد و به مهندس انگلیسی گفتند در ولایت ما دختری هست که نگاهش فولاد را آب میکند.
مهندسان ، شاید از سر تفریح و شاید به نیت تحقیر باورهای بومی، به این ادعای نادیده میدان دادند ؛ آوردن نازی به پای کوه چندان طول نکشید. جماعتی که از حل یک مسئلهٔ مهندسی عاجز بودند، حالا دستبهدامن زنی شده بودند که تمام عمر از او نفرت داشتند؛ تناقضی شگفتانگیز در ناخودآگاه جمعی که دشمن دیروز را به محض استیصال، به مقام منجیِ معجزهگر ارتقا میدهد. دخترکِ ترسان و لرزان را پای صخره بردند. نازی چرخی دور آن هیولای سنگی زد، دست بر سینه گذاشت و از سر حیرت نالید: «یا خدا... چقدر بزرگه!»
هنوز کلام در دهانش نخشکیده بود که صدای دهان باز کردن صخره در دره پیچید؛ سنگ خارا مثل هندوانهٔ ترکیده قاچ خورد و فرو ریخت. کارگران صلوات فرستادند و نام آن گردنه تا ابد شد «کمرِ نازی». اما این انفجار صخره، تیر خلاصی بود بر شقیقهٔ زندگی ناناز. کارکرد ذهن خرافی بیرحم است: آنچه را نتواند با عقل بسنجد، از آن وحشت میکند و آنچه را که از آن وحشت دارد، باید نابود سازد.
،مدتی بعد دختر بیچاره که توسط گماشته خان باردار شده بود با تولد پسری بیپدر، سناریوی اخلاقیِ توده تکمیل شد. راویان همیشه مست و مفتخورهای سر گذر، تبار کودک را به همان مهندسان موطلایی فرنگی پیوند زدند. کودک به دنیا آمد تا بار گناهی مضاعف را به دوش بکشد: «شومی چشمِ مادر» و «نطفهٔ ناپاکِ اجنبی».
پسرک در فقر و زیر نگاههای سنگین شهر قد کشید، اما چه قد کشیدنی. ژنتیک و سوءتغذیه دستبهدست هم داده بودند تا از او یک علامت تعجب متحرک بسازند. سیب گلویش نه یک غضروف ساده، بلکه مانند دستنبویی بیقواره بود که در لولهٔ باریک گردنش جا خوش کرده و پیش از خودش وارد هر جمعی میشد. قامتی دیلاق و تکیده داشت؛ از آن درازهای مضحک که انگاری برای شوربا آوردن به آسمان رفته . صورتی کوچک و استخوانی، با موهایی تیغتیغی و وحشی که انگار از شدت ترس سیخ ایستاده بودند.
شلوارهای مندرسش همیشه در حالت متارکه با زمین بودند؛ مچ پاها بیرون، و سوراخهای کمربند هیچوقت کفاف کمر لاغرش را نمیداد. مجبور بود کمربند چرمی را دو دور گرد آن بپیچد و در نهایت، تودهای از پارچههای مچاله و چروک روی لگنچهاش تلنبار میشد که پاهای لاغرِ کبریتیاش را باریکتر و مضحکتر نشان میداد.
او تمام تلاشش را میکرد تا در این کالبدِ کاریکاتوری پنهان بماند، غافل از اینکه «زیبایی» و «وجاهت» در جوامع سنتی هرگز مقولهای زیستی نبوده، بلکه متغیری صددرصد طبقاتی است. اگر این قد کشیده و گردن بلند از پوستین پسر خان یا تاجر شهر بالا میرفت، زبان به تحسین میگشودند و او را «سرو روان» و «جوان رعنا» میخواندند و برایش هفت منقل اسپند دود میکردند؛ اما همین هندسهٔ اندام وقتی به پسرِ گدای نازی رسید، در چشم مردم به «دیلاق » و «لنگ دراز » تعبیر شد. اگر هم دودی از منقلی برمیخاست و چشمی ترکانده میشد، برای دفع شر نگاه مادر و قامت دراز پسر بود.
این دیگ جوشان نفرتِ کور، سرانجام در یک دادگاه صحرایی سرریز کرد؛ نمایشی تمامعیار از ریاکاری سازمانیافته برای تخلیهٔ عقدهها چه کسی بهتر از این زن و فرزند؟ جالب آنکه پیشقراول این حمله، شریفترین عناصر شهر نبودند! دزد معروف منطقه روی سکو رفت و فریاد زد: «این مادر و تولهٔ اجنبیاش شومی را به جان ما انداختهاند!» و در پی او، زنان بدنامِ محله از پسِ روبندههای حجاب به صورت ناناز آبدهان انداختند.
این رفتار، عریانترین شکل «فرافکنیِ روانی» است؛ فاحشه برای اثبات عفت نداشتهاش سنگ میزند، و دزد برای تطهیر دستهای آلودهاش، فریادِ وااخلاقا سر میدهد. سنگ و کلوخ بود که بارید تا مادر و پسرک دیلاق، با بغچهای از تکهپارچههای کهنه، شبانه از شهر رانده شوند و در تاریکی بیابان گم شوند.
اما بازی روزگار همیشه مطابق میل قاضیان خودخوانده پیش نمیرود. دو سال از این کوچ اجباری نگذشته بود که طاعون سیاه مثل گردباد از راه رسید و گلوگاه شهر را چسبید. در عرض چند ماه، نیمی از جمعیت آبادی زیر خاک رفتند؛ نخستین تلفات هم همان دزدِ کذایی و همان زنان عفیفهنما و همان سنگاندازان معرکه بودند که در تعفن و چرک جان دادند.
تنها در آن روزهای محتوم و پر از شیون بود که اگر اندک عقلی در کاسهٔ سر بازماندگان مانده بود، میفهمیدند آن سنگی که دو سال پیش برای آزار نازی پرتاب شد، در حقیقت نه سنگ نفرت، بلکه تازیانهٔ نجاتی بود که آنها را پیش از آوار شدن مرگ سیاه از این کشتارگاه فراری داد. سرنوشت با همان طنز تلخ و گزندهاش نشان داد که چگونه جهل تودهها میتواند در نهایت، راه نجات مظلوم را ناخواسته هموار کند؛ در سرزمینی که حماقت، همواره پیش از قربانی، گلوی صاحبش را میجود.
مخلص امین ظاهری