کتاب ندانستنی ها

اوّلین‌بار تویِ همان قابِ جادوییِ تلویزیون دیدمش؛ از آن آدم‌هایی که انگار از زمانِ دیگری پرت شده باشند وسطِ این همهمه. یک جورِ عجیبی بود؛ تفاوتش مثل فرقِ چایِ لاهیجان است با چای کیسه‌ایِ دکه . می‌فهمیدی یک‌چیزی در او هست که توی کادرِ جعبه‌جادویی جا نمی‌شود، اما نه آن موقع و نه حالا اسمش را بلد نبودم و نیستم اما میدانم تفاوتی هست. 

بعدتر، چرخِ روزگار طوری چرخید که تویِ دانشگاه، این توفیق دست داد تا با اینکه رشته‌ام هیچ ربطی به سینما نداشت، یک ترمِ تمام مستمع‌ آزاد کلاسهای درس و تدریس او باشم؛ نشستم و از نزدیک، عطر و حلاوتِ آن حضورِ مدام و جانِ شیفته‌اش را لمس کردم.

از استاد «محمد صالح‌علا» جان  می‌گویم؛ از همان دردانه-هنرمندی که سال‌هاست با کلمه و آه، با دردهای کشف‌نشده و ترانه‌های باران‌خورده زیسته است. مردی که در بیست‌و‌پنجمِ آذرِ ۱۳۳۱ در اقلیمِ اراک چشم به جهان گشود، از رویالِ درامِ لندن تا کوچه‌پس‌کوچه‌های تهران چرخید و دست‌آخر در زلالِ زبان و ادبیات فارسیِ علامه طباطبایی غوطه‌ور شد. صالح‌علا فقط نویسنده نیست؛ صرافِ واژگان است. مگر می‌شود حرفِ او باشد و یادِ آن فیلم‌های خاطره‌انگیز نیفتاد؟ مگر می‌شود از او گفت و زمزمه‌ی ترانه‌هایش زیرِ لب گل نکند؟ همو که با همان لحنِ کشدار و ملسش خواند و سرود:
((دوتا دستام مرکبی تموم شعرام خط خطی پیش شما شازده خانوم منم حقیر پا پتی وردار و ببر....... شازده خانوم قابل باشم باید بگم به شعرمن خوش آمدی خوش آمدی خوش آمدی....))) با صدای ستار
ترانه آهنگ نعمت عشق خانم گوگوش ترانه
هرکی عاشقه خانم شهره و......

یا آنجا که آدم را می‌برد تهِ خاطراتِ گم‌شده‌ی دوشنبه‌های بارانی و ترانه‌های آشنایش؛ مردی که هم در بازیگری خوش درخشید و هم با شعرهایش، اقلیمِ تنهاییِ ما را آباد کرد. قصه‌ی زندگیِ خودش و همسرش هم  یک فیلم‌نامه‌ی عاشقانه است؛ و عاشقی که عاشق بماند حتی در زندان وصل و وصال   یعنی تسلط به متنِ پیچیده‌ی زندگی؛ چیزی که کارِ هر کسی نیست.

حالا گوش کنید؛ چند سال پیش، لابلای کتاب‌های انبارِ کتاب های خاک‌گرفته‌ی یکی از دوستان، افتادم به ورطه‌ی کتابی که نه با سیاهیِ حروف، که با سپیدیِ مطلق خودنمایی می‌کرد. عنوانش خودش یک کتک‌کاریِ حسابی با غرورِ مردانه بود: «تمامی آنچه که مردان در باب زنان می‌دانند»

کنجکاو شدم؛ ورق زدم. سفید! ورق زدم باز؛ تا مغزِ استخوان سفید. تمامِ صد و ده صفحه‌اش از هر حرف و خطی پاک بود. نخست پنداشتم دستِ چاپخانه به سهو رفته، اما پیش‌گفتارِ کوتاه ابتدای کتاب، با همان لحنِ آشنای خودِ صالح‌علا، ماجرا را عیان کرد: این سفیدی، نقصِ فنیِ مطبعه نبود؛ خودِ متن بود، صریح‌ترین شیوه برای نگفتن!

آقای صالح‌علای جان ،در دیباچه با آن شیطنتِ رندانه‌اش مدعی می‌شود که کتاب را در سال ۱۹۷۹ به فارسی برگردانده و نامِ مؤلف را گذاشته «عبدل اسمیت»؛ متفکری خیالی که نه مادری به خاطر دارد و نه همسری، اما اثری «فناناپذیر» خلق کرده! شوخیِ غریبی‌ست؛ ایده‌ای را که شاید در مغرب‌زمین به شکل کتاب‌های عاری از نوشته و فقط کاغذ های سفید  دست‌به‌دست می‌شد، برمی‌دارد، در کارگاهِ زبانِ خویش چکش می‌زند و  اثری بومی که حالا به چاپ‌های پیاپی رسیده خلق میکند.

این اثر، تجسمِ تمام‌عيار یک «ضدِ کتاب» است. طنزِ ماجرا دقیقاً در همین گسلِ عمیق میان انتظارِ مخاطب و سکوتِ سنگینِ کاغذ نهفته است؛ مثل خطیبی که می‌رود پشتِ تریبون، سکوت می‌کند و همین سکوتش، همهٔ منبرهای تاریخ را از رونق می‌اندازد.

این سفیدی، ترجمهٔ عینیِ همان حرفِ حسابِ فیلسوفِ قرن هفدهمی‌ست که گفت: «هرچه مردان دربارهٔ زنان نوشته‌اند محل تردید است، چون هم قاضی بوده‌اند و هم طرفِ دعوا»—همان که سیمون دوبووار گذاشت مطلعِ «جنس دوم». صالح‌علا با لبخندِ کنایه‌آمیزش انتهای  کلام را برملا می‌کند: مردان هرگاه قلم دست گرفته‌اند تا از سرشتِ زن بنویسند، جز تصویری از اوهام خودشان نکشیده‌اند؛ پس نجیب‌ترین کار در این میانه، تسلیم شدن به همین خاموشیِ صد و ده صفحه‌ای است.

کتابِ صالح‌علا در نهایت آینه‌ای‌ست بی‌زنگار؛ آینه‌ای که اگر چشم در آن بدوزی، نه تحلیلی از زن می‌یابی و نه روایتی از مرد؛ بلکه تهی‌دستیِ ادعاهای خودت را تماشا می‌کنی. این همان حکمتِ غریبی است که نشان می‌دهد گاهی یک دفترِ خالی، از تمام کتابخانه‌های قطورِ جهان، رساتر فریاد می‌زند؛ درست مثل همان عطر تن فردی که میدانی رفته و نیست اما رایحه و خط بوی آن شاید تا همیشه در ذهن تو تیک پررنگی حک کرده .
مخلص امین ظاهری