کارت مترو را که می‌کشم، صدای بوق ممتد و کشدارِ گیت شبیه سوتِ گوشِ آدم بعد از ضربه‌ای سهمگین، لای استخوان جمجمه‌ام می‌پیچد. از پله بالا می‌آیم و خیابان انقلاب با همهٔ ولوله‌اش یک‌جا سرریز می‌شود روی سرم. هوا مخلوطی است از دودِ گازوئیل اتوبوس‌های قدیمی، بوی ذرت مکزیکی، نانِ پیچی مانده و کاغذِ مرده. پالتوی سرمه‌ای‌ام را مرتب میکنم؛ شبیه کارمندان اتوکشیده‌ای که برای کاری رسمی سر از اینجا درآورده‌اند، اما واقعیت این است که پای من هنوز به نیروی عادتی سی‌ساله به این خاک کشیده می‌شود؛ عادتی که روزبه‌روز بیگانه‌تر و عبث‌تر جلوه می‌کند.
انقلاب دیگر آن چهارراه تب‌دارِ دهه‌های گذشته نیست؛ راسته‌ای که زمانی خون در رگ‌های این شهر می‌دواند، حالا شبیه پوست‌اندازیِ تلخ یک مار بزرگ است. روزگاری در امتداد این نرده‌های سبز دانشگاه، می‌شد غوغای تیترهای داغ «کیهان» و «اطلاعات»، پچ‌پچِ جوان‌هایی با اورکت‌های کره‌ای و سبیل‌های نیچه‌ای سرِ ترجمه‌های سحرگاهی صالح حسینی و نجف دریابندری، و خشمِ فکورِ نسلی را دید که معتقد بود تاریخ با همین کتابهای پالتویی عوض می‌شود. حالا اما پیاده‌رو واگذار شده است به هیاهوی جارچی‌های پایان‌نامه‌فروشی، تست‌های تضمینی کنکور و ماگ‌های سرامیکی گران‌قیمت. ویترین‌های فاخر قدیمی جای خودشان را داده‌اند به دکان‌هایی با چوب ترموود و بوی تند و لزج عود و لاوندر. دخترها و پسرهای ترگل‌ورگل روبه‌روی قفسه‌ها صف کشیده‌اند و کتاب‌هایی با جلدهای سبز سدری و صورتی چرک می‌خرند: «چگونه کمتر فکر کنیم؟» «غورباغه ات را قورت بده»,«چگونه به تخمم بگیرم » قضاوتشان نمی‌کنم؛ این نسل درماندگی‌اش را در ادبیات کلاسیک یا جامعه‌شناسی نیافته، پس حق دارد پناه ببرد به آرام‌بخش‌های فست‌فودی؛ مرهم‌هایی بسته‌بندی‌شده برای نسلی که از جهان ناامید شده و تمام آرمانش تقلیل یافته به مراقبت از روانِ بی‌پناهش در تنهایی اتاق.
من اما نه وصلهٔ این آرامش‌های تلقینی‌ام و نه در پی ادای نوستالژی‌بازها؛ فقط هنوز به توهمِ بوی کاغذ کهنه و پیدا کردنِ نشانه‌ای از یک حقیقتِ خاک‌گرفته زنده‌ام.
می‌پیچم توی دهلیز پاساژ مهتاب؛ زیرزمینی که انگار از سال پنجاه‌وهشت تاکنون آفتاب ندیده است. پاساژ مهتاب جزیرهٔ تبعیدی‌هاست؛ جایی که زمان در آن مثل لختهٔ خون منجمد شده و هنوز خنکای نمور و بوی نفتالین دهه‌های فراموش‌شده لای جان دیوارهایش نفس می‌کشد. تهِ راهرو، زیر سوسوی لرزانِ مهتابیِ نیمه‌سوزی که مثل چشمِ محتضر پلک می‌زند، بساطِ شفیعی است.
شفیعی برعکس تصور عامه از کتاب فروش های قدیمی و رمانتیک، هیچ احترامی برای کلمات قائل نیست. برای او، حافظِ چرمِ ساغری با نبشیِ زنگ‌زدهٔ آهن‌پاره یک تفاوت دارد: مظنهٔ کشش بازار. پشت میز فرمیکای پوسته کرده نشسته، با ناخن‌گیر پوست‌های مردهٔ کنار انگشت شستش را با دقتی مرگبار می‌چیند و چشمش به نمودار بالا و پایین رفتن سکه در گوشی است.
می‌روم گوشهٔ مغازه، سر وقت کارتن‌های انباشته از اوراق بی‌سرپرست. لای آوارهای کاغذ، دستم می‌خورد به جلدی مقوایی با روکش تیماج سوخته و لچک‌ترنجِ ساییده. کلیات سعدی است؛ چاپ سنگی بمبئی، با حاشیه‌های ظریفی که از شبیخون موریانه‌ها جان به در برده‌اند. صفحهٔ آخر را باز میکنم. زیر ترنج پایانیِ «خاتمه‌الطبع»، کلماتی با خط شکستهٔ ریز و شتاب‌زده، با مرکبِ قهوه‌ای‌شدهٔ دست‌ساز نگاشته شده است:
«در شب چهارشنبه، یازدهم شهر رجب‌المرجب، به وقت استماع تپش دل در فراق ماه‌منظر خانم، تحریر شد. از جفای فلک و گرانی نان به تنگ آمده‌ام، اما یاد آن چشم‌ها از سر نمی‌رود. سنهٔ ۱۳۲۱ قمری. بندهٔ درگاه، میرزا علی‌اصغر.» و بالاتر به صورت مورب خطی دیگر (( در عشق پریچهر رخی گشته پریشان تحریر شد ....))
کلمات مثل شوک الکتریکی تنم را می‌لرزانند. ۱۳۲۱ قمری؛ تهرانِ واپسین سال‌های مظفرالدین‌شاه. ایام قحطی، کمبود گندم، ناامنی راه‌ها، زمزمه‌های خشمِ بازاریان و دو سه سال مانده به غوغای به توپ بستن و داربست‌های مشروطه. میرزا علی‌اصغر کاتب نبوده؛ مردی بوده از همین گوشت و پوستِ کوچه و بازار که وسط هراسِ نبودن نان و گرانی بی‌پایانِ طهران، شب‌ها زیر دودسوزِ پیه‌سوز، دلتنگی‌اش برای چشم‌های زنی را با خطی نه‌چندان پخته کنج سعدی گره زده است. تاریخ، تاریخِ شاهان و جنگ‌ها نیست؛ تاریخ دقیقاً همین دست‌نوشته‌های لای کتاب‌هاست؛ جایی که رنجِ روزگار و استیصالِ دل به هم گره می‌خورند.
کتاب را برمی‌دارم و پیش شفیعی می‌برم. با اکراه ناخن‌گیر را رها می‌کند. عینک ذره‌بینی دوکانونه‌اش را روی بینی جابه‌جا می‌کند و جلد را وارسی نکرده، یک‌راست ورق می‌زند به صفحهٔ آخر؛ انگار بوی تاریخ را زودتر از من شنیده باشد. نگاهش که به سطر شکسته می‌افتد، شیار باریکی از پوزخند لای سبیلِ زرد از تنباکویش پهن می‌شود.
می‌گویم: «چاپ بمبئیه حاج‌آقا، عطفش هم مرمت می‌خواد. چقدره؟»
شفیعی کتاب را با ضربه‌ای خشک می‌بندد؛ گرتی از غبارِ کهنه بلند می‌شود و بوی نم مغازه را تندتر می‌کند. کف دستش را روی جلد می‌گذارد و خیره در چشمم می‌گوید: «پنج میلیون.»
نگاهش میکنم: «سعدیِ بمبئی تهش یک تومنه شفیعی؛ خودت هم می‌دونی نایاب نیست.»
عینک را روی پیشانی پس می‌زند و تسبیح شاه‌مقصودش را توی دست می‌چرخاند: «سعدی همه‌جا ریخته پسرجان؛ اون ماه‌منظر و گرانیِ نانِ تهِ کتابه که قیمتش اینه قیمتش و (اون عشق پریچهر رخی گشته پریشان ) تعیین می‌کنه افتاد ؟!!. هر چند تو داری قیمت کتاب و میگی ، من فی عتیقه. تا شب عکسش بره تو کانال، یه کلکسیونر از لواسان و فرمانیه هست که بدون چانه ده میلیون بریزه به حساب تا بذاره گوشهٔ پنت‌هاوسش واسه پز روشنفکری. می‌بری یا بذارم سر جاش؟»
کتاب روی میز می‌ماند. می‌توانستم کارت بکشم و بخرمش، اما انصراف می‌دهم. مسئله پول نیست؛ پایمال شدن آن سطرها بود. تبدیل شدنِ آن نالهٔ واقعیِ میرزا علی‌اصغر به دکوراسیون شیکِ خانه‌ای که هیچ‌کس رنج گرانیِ نان را نچشیده و طعم فراق را درک نکرده، تهوع‌آور است. دلم نمی‌خواهد شریک این حراج باشم. می‌گویم: «ارزونیِ همون اهلِ فرمانیه.»
شفیعی شانه بالا می‌اندازد و برمی‌گردد سر پیراستن ناخن‌هایش: «بفرما... بذار باد بیاد.»
از دهلیز مرطوب مهتاب بالا می‌آیم و به پیاده‌رو پرت می‌شوم. باد خنک پاییز شلاق می‌زند به پیشانی‌ام. ساعت از هشت گذشته و انقلاب، این شاهرگ پیری که با آمپول‌های هیستریِ شهری زنده نگهش داشته‌اند، در خلسه‌ای از نورهای کورکنندهٔ هالوژنی و نازیبایی غرق است. موتورسوارهایی که با گونی‌های بار توی پیاده‌رو بر تن و جان عابران می‌تازند و عابرانی که سر در گریبان و هدفون در گوش، از ترس چشم در چشم شدن با شهر شتاب دارند.
می‌ایستم لبهٔ جدول، درست روبه‌روی سردر اصلی دانشگاه؛ سردری با آن دو بال سیمانی بتنی که روزگاری نماد پرواز اندیشه بود و حالا زیر سیاهی دود اتوبوس‌ها و زردی نور پروژکتورها، شبیه قفسی فرسوده یا سر در زندان به نظر می‌رسد. دکه‌دار لیوان کاغذی چای پررنگ را دستم می‌دهد؛ داغ و گس. هفتاد سال پیش، همین‌جا سیمین و جلال، آل‌احمد و ساعدی شاید سر همین چای تلخ تاریخ را ورق می‌زدند و امروز دختران و پسرانی با چهره‌های مات و لبخندهای سنجیده‌شده برای استوری، از کنارم رد می‌شوند.
به بخار چای خیره می‌شوم و یاد میرزا علی‌اصغر می‌افتم. او از قحطی غله می‌ترسید و به کاغذ پناه برده بود؛ ما از قحطی معنا می‌گریزیم و به شلوغی‌های کور پناه می‌بریم. شهر عوض می‌شود، نام‌ها، کلمه‌ها، حتی جنس دردها دگرگون می‌شوند، اما سرگشتگیِ آدمیزاد لای چرخ‌دنده‌های روزمرگی تغییری نمی‌کند. لیوان کاغذی را خالی شده را مچاله میکنم یقهٔ پالتو را بالا می‌کشم و تن می‌دهم به سیلاب غریبه‌هایی که بی‌آنکه بدانند از کجا می‌آیند و به کجا می‌روند، در دهان تاریکِ مترو بلعیده می‌شوند.
مخلص امین ظاهری
