ما توی شهری قد کشیدیم که تابلوی ورودیاش را با نستعلیق نوشته بودند «به ... خوش آمدید»، اما از همان سرِ گردنه معلوم بود که این بهشت، دَرِش روی پاشنهٔ بنبست میچرخد. جاهایی که راه به دریا و اتوبانهای اصلی ندارند، آدمها بهناچار میافتند به جان خودشان؛ یعنی همدیگر را تماشا میکنند، زیر ذرهبین میگذارند و از بس همهچیز تکراری و تنگ است، برای فرار از کسالتِ نداری، محکوم به ساختن از هیچ میشوند؛ و ساختن با خلاقیت همنشین بوده همیشه. در جغرافیای محصور، چشمها تیزتر از خنجرند و حافظهها از بایگانی بلدیه هم دقیقتر کار میکنند؛ آنجا ملال، مادرِ تمام خردهروایتهاست.
خلاقیت آدمِ بیپول هم نه شعر نیمایی است، نه اختراع موتور جت؛ مثلاً خندیدن به بیچارگیهای خودشان هم با خلاقیت همراه است و اسم گذاشتن روی زمین و زمان؛ نوعی مکانیسم دفاعیِ ناخودآگاه که فقر را به هجو میکشد تا زیر بار سنگینش کمر خم نکند.
در شهرهای کوچک، هیچ پدیدهای حق ندارد بدون اسم پرسه بزند. جهان تا نامگذاری نشود، رامِ مردمِ حاشیه نمیشود. اگر سنگ، درخت، یا حیوانی را به نام علمی نمیشناختند، اهالی در کمتر از نیمساعت شورا میگرفتند و اسمی رویش میچسباندند که تا هفت پشت از آن موجود دیگر پاک نمیشد؛ اسمی گیراتر و برّندهتر از هر سندی که توی ادارهٔ ثبت اسناد مُهر بخورد. این اسمها مثل داغی بودند که بر گردهٔ اشیا و آدمها مینشستند و شناسنامهٔ رسمی را تا ابد باطل میکردند.
یکی از این موجوداتِ بومی، نوعی سوسک خاکیِ بیریخت و قیرگون بود؛ از همان سرگینغلتانها که خدا انگار وقت طراحیشان کمترین ظرافت را خرج کرده بود. مردم محل به خود حشره میگفتند «چوسنه» (Chosene).
توی همان فرهنگِ زبانی، تیلهٔ شیشهایِ بازیِ بچهها «گولو» (golo) بود و به هر چیزِ گِرد و کروی هم میگفتند گولو. از طرف دیگر، به تاپالهٔ پهن گاو میگفتند «لاس». حالا این چوسنهٔ سیاهسوخته، صبح تا شب کارش این بود که فضولات حیوانات را از روی خاک جمع کند، روی دو پای کوچکش بایستد و با دو دست، تودهای از آن لاسها را قِل بدهد تا یک کرهٔ بینقص اندازهٔ تیله درست کند. مردم محل به این شاهکار مهندسیِ سوسکِ زشت میگفتند: «گولو لاسی».
اما ماجرا به حشرات ختم نمیشد. هنر اصلی مردم، خرج کردن این اسامی روی بنیبشر بود. در جاهایی که آدمها دستشان از پول و طبقه خالی است، با «لقب دادن» برای هم پرونده میسازند؛ معمولاً هم دست میگذاشتند روی بیپناهترین نقطهٔ بدن یا روان طرف؛ قوز کمر، چشم کج، لکنت زبان، یا رنگ پوست. ظاهرش بیرحمیِ محض بود، اما در باطن، نوعی پذیرشِ خشن و بیتعارف وجود داشت؛ یکجور همزیستیِ بدون نقاب با نقصها. لقبی که داده میشد چنان دقیق روی فرد مینشست که اسم شناسنامهایاش به کل فراموش میشد.
توی یکی از محلات، پسری زندگی میکرد از خانوادهای که فقر از شکاف در و دیوار خانهشان بیرون میزد. قدش کوتاه بود، صورتش آبلهگون و چشمهای ریزِ خروسی داشت، با تهریشی نامنظم و موهایی تُنُک. سر تا پایش انگار کپیِ دقیق همان سوسک سرگینغلتان بود؛ به همین خاطر، اهالی بیهیچ معطلی و با توافقی نانوشته، اسمش را گذاشتند «گولو لاسی».
گولو لاسی با این چهرهٔ نامتوازن، یک تناقضِ غریب توی اندامش داشت: دو تا بازوی ورزیده، سفت، عضلانی و کلفت شبیه قهرمانان وزنهبرداریِ سنگینوزن؛ دستهایی که گویی از پیکرِ پهلوانی دیگر بریده شده و اشتباهاً به این تنهٔ نحیف پیوند خورده بودند. اما وقتی فقیری و قدت به زور به کمرگاهِ در میرسد، عضله و بازو هم برایت زینت نمیشود؛ بیشتر شبیه یک خطای دیدِ تمسخرآمیز است؛ مثل اینکه موتورِ تراکتور را ببندی روی بدنهٔ یک موتورگازی. خود گولو لاسی هم تسلیم این لقب شده بود و با سری پایین و بازوهایی که به خاطر حجمشان کمی باز میماندند، کوچه پسکوچهها را رد میکرد؛ انگار بارِ سنگینِ هویت تحمیلیاش را روی همان بازوان ستبر حمل میکرد.
قلب تپندهٔ این محله، قهوهخانهای بود با دیوارهای کاهگلیِ نمکشیده در کنج میدانگاه. این قهوهخانه برای اهالی صرفاً محل چای خوردن نبود؛ پناهگاه بود؛ معبدی غیررسمی برای تطهیر رنجهای روزمره؛ جایی که پیرمردهای ازکارافتاده، کارگران فصلی و کشاورزانِ دستتنگ دور هم جمع میشدند تا با یک استکان چای قندپهلو و پُکهای عمیق به قلیان و سیگارهای دستپیچ، خستگی سالهای جان کندن را از یاد ببرند و در مهِ غلیظِ فراموشی، چند ساعتی مرگ را معطل نگه دارند.
فضای داخل تاریک و خفه بود. دود تنباکو آنقدر غلیظ میشد که چشم را میسوزاند. برای همین، سالها پیش بالای یکی از دیوارهای گِلیِ سمت کوچه، سوراخی شبیه به یک پنجرهٔ کوچک و زمخت تراشیده بودند؛ نه شیشهای داشت و نه چهارچوب درستی، فقط مفری بود برای اینکه دَم و دودِ سنگین اتاق بیرون برود و بادِ سردِ کوهستان کمی هوای تازه داخل بریزد؛ روزنهای باریک میان بوی ماندگی و زمهریر کوچه.
یک روز از روزهای استخوانسوز زمستان، که سوز سرما کارِ باغ و زمین را خوابانده بود و قهوهخانه پر از پیرمردهای کزکرده پای بخاری هیزمی بود، سه نفر از الواط و لاتهای پاشنهخوابانده گذرشان به محله افتاد. اینها از همان تیپهایی بودند که کت روی شانه میانداختند، دستمال ابریشمی دور گردن و زنجیری هم میچرخاندند و کمبودهایشان را با لودگی و قلدری توی محلهها خالی میکردند؛ مظهر خشمهای مهارنشدهای که هویتشان تنها در ارعاب دیگران جان میگرفت.
با دیدن چند پیرمردِ ناتوان و کاسبِ بیآزار، خیال کردند میدان بیصاحب است. با کفشقیصریهای پر از گِل آمدند وسط، چایی رد کردند، شروع کردند به زخمزبان زدن، باج خواستن و عربده کشیدن. سکوت و نجابت پیرمردها را پای ترس گذاشتند. شیهه میکشیدند و هل من مبارز میگفتند . صدای عربدهشان از سوراخ بالای دیوار به کوچه هم درز کرده بود.
گولو لاسی بیرون ایستاده بود. دستهایش توی جیبهای سوراخ کتش بود و همهچیز را میشنید. وضع غریبی بود: اگر با آن قدِ کوتاه و سر و وضع نامیزان وارد میشد و کار به گلاویز شدن میکشید، احتمالاً زیر دست و پای سه تا جوان هیکلی له میشد و شکستش، شکست تمام اهل محل به حساب میآمد. فقر همیشه آدم را ترسو نمیکند؛ گاهی آدم فقیر زرنگترین تاکتیکدان میشود، چون حق اشتباه ندارد؛ فقر مهلتی برای آزمون و خطا باقی نمیگذارد.
گولو لاسی لحظهای سبک و سنگین کرد. چشمش به تختهسنگِ بزرگی افتاد که پای دیوار بود. بیسروصدا و پاورچین سنگ را کشید زیر همان سوراخِ پنجرهمانند. رفت روی سنگ، طوری که قامتش بالا آمد و به موازاتِ پنجره قرار گرفت.
سپس با خونسردیِ محض، بدون اینکه صورت یا سرش را از لبه رد کند، آستینهای کهنهاش را بالا زد و فقط دو تا دست و بازوهای کلفت و پررگش را از پنجره داخل فرستاد و انداخت روی لبهٔ گِلیِ دیوار؛ دو تا بازوی برنزه، عضلانی و دهشتناک که انگار متعلق به رستم دستان بود. تندیسی گنگ از قدرت، بیآنکه چهرهای به آن سنجاق شده باشد.
از داخل تاریکیِ قهوهخانه، در آن دود غلیظ، تنها چیزی که در ارتفاع دو متریِ دیوار دیده میشد، دو تا بازوی غولپیکر بود که بیحرکت روی طاقچه قرار گرفته بود.
لاتها وسط عربدهکشی، یکباره نگاهشان افتاد به بالای دیوار. ناگهان صدا توی گلویشان ماسید. با یک حساب سرانگشتی، ذهنشان هیکلی را متصور شد که برای داشتن چنین بازویی در این ارتفاع، باید غولی به قامت دو و نیم متر با سینهای ستبر پشت دیوار ایستاده باشد؛ یَلی که اگر پایش را از در تو بگذارد، هر سه نفرشان را مثل پرِ کاه به سقف میکوبد. قدرت تخیل، ترس را ده برابر بزرگتر از واقعیت پیش چشمشان نشاند.
رنگ از چهرهٔ نوچهها پرید. دستمالها رفت توی جیب. یکیشان زیر لب زمزمه کرد: «هوا پَسه...» و در کسری از ثانیه، بدون اینکه حتی پشت سرشان را نگاه کنند، دُمشان را گذاشتند روی کولشان و پا به فرار گذاشتند.
پیرمردهای پای بخاری ماندند و بهتِ رفتنِ اوباش. ثانیهای بعد، بازوها آرام به عقب کشیده شد و از پنجره پایین رفت؛ گویی رازی باستانی کارش را تمام کرده و به تاریکی برگشته بود.
گولو لاسی تا سالها بعد همان جوانِ ریزنقشِ کجوکولهٔ محله ماند؛ با همان موهای تُنُک، با همان فقرِ سمج، و با همان نامی که از یک سوسک سرگینغلتان به ارث برده بود. اما دیگر هیچکس به او نمیخندید؛ لقبی که روزگاری تحقیر بود، حالا به شناسنامهٔ نجابتی غریب و احترامی مکتوم بدل شده بود.
آدمها در این دنیا با یک نقشه و یک قواره توزیع نشدهاند. به بعضیها زیبایی و ثروت دادهاند تا سالها روی فرش قرمز راه بروند، و به بعضی دیگر، قیافهای میدهند ناموزون و سهمی تلخ از زیستن در حاشیه. اما شاید رازِ خلقت همین باشد: بعضیها فقط آفریده شدهاند برای اینکه در دقیقهٔ نود، درست وقتی که غرور و عزت یک جمع و ملت زیر دستوپاست، به عنوان نیروی ذخیره وارد زمین شوند؛ نه برای تفاخر و نه برای مدال، بلکه فقط برای انجام یک ماموریت کوتاه، برای پس گرفتنِ آبروی تحقیرشدگان، و بعد برگشتن به گوشهٔ تاریک و خاکیِ خودشان.
کسی چه میداند شاید امثال گولو لاسی از جانب خداوند مامور هستند مامور با لباسی مبدل و مندرس اما در وقت مقتضی وقتی که همه باخته اند بد هم باخته اند وارد شوند و گل طلایی را بزنند. آری قطعا آنان نشانه و علامت خداوند بزرگ روی زمین هستند پس احترام بگذارید ....به علامت و آیت خدا احترام بگذارید ......به مأمورین مخفی خدا احترام بگذارید ......
یادش و یادشان گرامی
مخلص، امین ظاهری