
حسام در آزمون سراسری ، کارشناسی ادبیات نمایشی قبول شد و مراحل ثبتنام را هم پشت سر گذاشت؛ اما چشمم آب نمیخورد که بعد از آن امضای کذاییِ ذیلِ فرم ثبتنام، پایش یک بار دیگر به صحن دانشکده یا راهروهای گروه آموزشی رسیده باشد . اگر بخواهم او را برایتان توصیف کنم، باید دست به دامان خروارها آرایهی ادبی و توصیفات کشدار بشوم تا سرانجام تصویری از جوانی نسبتاً فربه، با پوستی روشن و سرشتی که تماماً در «ولانگاری و بیخیالیِ مطلق» خلاصه میشد، به دست بدهم. خب، چه کاریه ؟هم خودم را اذیت کنم و شمارا خسته ! بیتعارف بگویم: حسام یک لشِ تمامعیار بود و خلاص.
چیزی از مناسبات دنیای پیرامونش درنمییافت؛ یا اگر میفهمید، خود را به عالیترین درجهی نادانی میزد. نه اندوهی از فردا داشت، نه غصهای از کس، نه دغدغهای در سر. همین که سفرهای پهن میشد و بوی غذای گرم به مشامش میرسید، کلاه را به آسمان میانداخت و دل به کام میسپرد. اما همین آدمِ بهظاهر بیمصرف، گنجی نایاب در سینه داشت: حافظهای چون دیوانی جاری، پر از ابیات هزل و هجوداشت . برای جمع دوستان، حکایت کاسکوی سخنگو را داشت؛ آن هم نه از آن نسخههای مؤدب ، که از همان نسخهی اصل و بیملاحظه!
تا پیش از رفاقت با حسام، گمان نمیکردم در ادبیات فاخر فارسی چنین کلام بیپروا و عریانی وجود داشته باشد. چرا؟ چون سالها عادتمان دادهاند تاریخ ادبیات این سرزمین را تر و تمیز و بیهیچ خطوخشی تماشا کنیم. در کتابهای درسی و تریبونهای رسمی، شاعر فارسی تندیسی است دستنیافتنی؛ عارفی در خلسهای عرفانی یا صوفی مسلک ، یا حکیمی که از پگاه تا شب پند اخلاق به خورد خلق میدهد. اما حقیقتِ ادبیات این دیار بسیار زندهتر، و انسانیتر از این قابهای تکراری است. زیر پوست این زبان فاخر، همواره صدایی دیگر نفس کشیده است: زبانی بیتعارف و شوخ که پردههای ریا را میدرد و صاف میرود سراغ همان بخشهایی از وجود آدمی که بر زبان آوردنشان در روز روشن شرمآور است — تن، غریزه، شهوت و حماقتهای ریشهدار ما انسانها. این قلمروِ ممنوعه را در فرهنگ شعری ما «هزل» مینامند.
هزل، اما، نه فحاشی است و نه هجو. هجو تیر است و هدف؛ نشانهاش آبروی شخص یا گروهی مشخص است و قصدش نابودی اعتبار دشمن. اما هزل تیر ندارد و دشمنی را زیر آتش نمیگیرد؛ او به جای تیراندازی، لباس از تن میکند — نه از تنِ فلان خصم، که از تنِ «انسان»، از تنِ همهی ما. طنز نیز ماجرایی دیگر دارد: طنز میخواهد اصلاح کند؛ با نگاهی لایهدار و اغلب محتاطانه ضعف اجتماعی را نشانه میگیرد و همیشه یک چشمش به مرزهای مجاز است. اما هزل هیچ چشمِ منتظری ندارد؛ بیپروا و بیواسطه با گوشت و پوست و استخوان آدمی شوخی میکند؛ با همان ساختاری که همهی ما داریم، اما فرهنگ رسمی اصرار دارد طوری رفتار کنیم که گویی فرشتگانی بیجسم و منزه از هر خاکیم.
اگر از دریچهی انتقال مفهوم بنگریم، هزل در دنیای خشک و استبدادی و بهشدت طبقاتیی گذشته تنها جایی بود که همه در آن برابر میشدند. پادشاهِ صاحبتاج، زاهدِ گوشهنشین و گدای سرِ گذر، همگی یکسان در ضعفهای بدنی، در رفتن به مستراح، در نیاز به همبستری. هزل این هیمنهی دروغین و مقدسمآب را از آسمان به زمین میکشید و با خنده نوعی برابری انسانی خلق میکرد. و برای مردمی که مدام زیر بار جنگ، فقر و تحقیر حاکمان میزیستند، خندیدن به همین شوخیهای خاکی حکم شیر اطمینان را داشت که مانع از فروپاشی روانشان میشد؛ خندهای که در آن ملتِ زیر فشار، نفس تازه میکرد. و سرانجام، هزل همان چیزی است که وعظ و پند به آن نمیرسند، شاعر خطیبِ ریاکار را شعر هزل عریان به تصویر میکشد و کاری میکند که خندهی مردم، تنبیهی سختتر از هزار توبهنامه و مجازات باشد. به همین سبب شعر شناسان هزل را نه «انحراف از ادب»، که «تیغی تیزتر از ادب» برای نشانهرفتن به زشتیهای پنهان میدانستند.
وقتی ردپای این زبانِ تند را در تاریخ دنبال میکنیم، به نامهایی برمیخوریم که هوش از سرِ آدمی میبرد. حکیم سنایی غزنوی، همان استادی که در قصایدش صحنهی مرگ و قیامت را چنان پیش چشم مینشاند که بندِ دل آدم پاره شود، در «حدیقةالحقیقه» و دیوانش گاهی در سطح کارگردان و نویسنده فیلمهای اروتیک ظاهر میشود .
او در حکایتی طعنهآمیز، تصویر پیرمردی زاهد و سالوس را به رشته تحریر درمیآورد که ادعای کرامت و معراج دارد، اما در پیِ شهوتی خاکی به رفتارهایی ابلهانه دست مییازد. سنایی از هزل برای نشاندادن این نکته سود میجوید که هر جا ادعای قداستی فراتر از ظرفیت انسانی مطرح شود، حقیقتِ سوی دیگرِ ماجرا زشتیِ تمامعیاری است که باید در آینهی هزل دیده شود. در کنار سنایی، مولانا را داریم که در «مثنوی» بیهیچ واهمهای دفترهایی به حکایاتی اختصاص داده که اگر امروز در جمعی عمومی خوانده شوند، حضار از شرم آب خواهند شد؛ اما او این حکایات را برای بیانِ مفاهیمی عرفانی و عمیق به کار میگیرد تا نشان دهد راه حقیقت از دل همین خاکیترین تجربههای انسانی میگذرد. سعدی نیز اشعاری به او منسوب است — در مجموعهای که «خبیثات» خوانده میشود -- اابته اصالتش، ، در میان پژوهشگران جای تردید است — که چنان تند و بیپروا از تن و هوس میگوید که خواننده میماند آیا این همان شیخِ اجل است که غزلهایش در اوج لطافت است؟ یا نویسنده داستانهای جنسی ؟!
پاسخ ساده است: سعدی ناظری واقعبینِ بشریت بود و میدانست انسان در کنار آن لطافت، این نیازهای عریان را نیز دارد.
عبید زاکانی اما پروندهای جداگانه دارد؛ او هزل را همچون تیغ جراحی در دست میگیرد تا پیکر (بدن )جامعهای را بشکافد که زیر لایهای ضخیم از تزویرِ مذهبی و اخلاقِ ریاکارانه دفن شده است. «رسالهی دلگشا»ی او نه برای خنداندن، که برای آن است که مخاطب بیهودگیِ اعتقاداتِ سفتوسخت و ابلهانه را در آینهی طنزی بیپروا ببیند.
ما با سانسور این اشعار در کتابهای درسی، تاریخ ادبیاتمان را عقیم کردهایم. با حذف این بخشها تنها به نیمی از «انسان» مینگریم و نیمهی دیگر — که جداییناپذیر از هستیماست — نادیده میماند. برخورد درست با این آثار، نه نگاه شرمگینانه است و نه حذفگرایانه؛ بلکه خوانشی انتقادی است. این اشعار آینههایی هستند که ما را در لحظات خالی از ریا، در خلوتِ تن و در حقیقتِ بینقابِ زندگیمان نشان میدهند. و حسام، آن جوانِ بهظاهر بیتفاوت، با خواندن و حفظکردن این اشعار در واقع داشت به یکی از غنیترین و انسانیترین لایههای ادبیاتمان لبخند میزد، شاید او از ما که این آثار را «نامناسب» میدانیم، به حقیقت نزدیکتر بود. هزل بخشی از میراث ماست؛ میراثی که یادآوری میکند انسان بودن تنها در معراج نیست؛ گاه در همین خندههای جسورانه است که حقیقتی نهفته در رگوپی آدمیان هویدا میشود.
مخلص امین ظاهری