همهی خانههای آن کوچهی هشتمتری، یکطبقه یا حداکثر دوطبقه ساخته شده بودند ، شمالیجنوبی، روبروی هم .
. غالبِ همسایهها سری از هم سوا داشتند و بعضیها «کاسه همسایهای» میکردند. اگر خانوادهای مراسمی داشت، تنها نبود؛ تالار و باغِ مراسم، همان اتاقها و حیاطِ خانهی همسایه بود که با رویِ باز، تمامِ خانه و زندگیاش را به رویِ مهمانانِ همسایهی دیگر میگشود.
هنوز طعمِ ولیمههای آن روزها زیرِ دندانم مانده؛ غذایی که در حیاطِ یکی از خانهها طبخ میشد و در مجمعهای بزرگ ،که حاوی دو پرس غذا و متعلقات بود دستبهدست میشد تا در سریعترین زمان ممکن رویِ زمین جلویِ میهمان قرار بگیرد. مراسمی با بیش از هزار پرسِ غذا، بدونِ شرکتهای برگزاری و پرسنلِ خاص، و فقط با کمکِ همسایه و فامیل که «سرپایی» میکردند، برپا میشد. اکنون میدانم که آن زیستِ جمعی، یک شبکهی حمایتِ عاطفیِ خودجوش بود؛ جایی که نیازی به قرارداد و تشریفات نبود، فقط «حضور» کافی بود تا بارِ غم یا شادی تقسیم شود.
همین نوعِ زیست بود که رفاقتهایی عمیق شکل میداد؛ بهنحوی که هرگز از هم جدا نمیشدیم و واقعاً برای هم جان میدادیم. کنارِ هم آرامش داشتیم و گذرِ زمان را حس نمیکردیم. هیچکدام فکر نمیکردیم که روزی از هم بیخبر شویم؛ یک روز، یک هفته، یک ماه یا چند سال. حتی تصورِ این موضوع، خطا بود. آن خطا، یک سادهلوحیِ شیرین بود؛ چون در هجدهسالگی، مغزِ ما هنوز «ظرفیتِ صمیمیت» را نمیشناخت. انسانشناسان میگویند مغزِ ما فقط گنجایشِ حدودِ پنج رفیق و همراه واقعی را دارد و در آن سن، این پنج جایِ خالی را با دوستانِ مدرسه و محله پر میکنیم و قسم میخوریم که تا انتهای خط باهم میمانیم . روانشناسانِ رشد، این دوره را «اوجِ نیاز به تأییدِ همسالان» مینامند؛ وقتی هنوز هویتِ مستقلمان شکل نگرفته، وجودِ دیگری، آینهی ماست. به همین دلیل، آن عهدها چنان محکم به نظر میرسید که گویی تا ابد ماندنیاند.
+-+-+- -+-+-+- ـ++ـ+ـ+
به یاد ندارم، یا واقعاً دلیلِ قابلی نیست که بگویم چرا و کی از هم دور شدیم. نه دعوایی بود، نه قهری، نه خیانتی. یکی رفت سرِ کارِ شیفتی، یکی رفت دانشگاهِ شهرِ دیگر، یکی متأهل شد. انگار هرکدام واردِ یک منطقهی زمانیِ عاطفیِ جداگانه شدیم؛ نیازی به دشمنی نبود، فقط سرعت و جنسِ زندگیمان از هم فاصله گرفت. آنچه ما را از هم جدا کرد، یک ضربهی ناگهانی نبود؛ یک جبرِ طبیعی بود. و این جدایی، هرگز به معنایِ بیارزشیِ آن همه جاندادن نبود؛ فقط زندگی، مسیرهایِ جداگانهای برایمان ترسیم کرد که مجبور بودیم برویم. در روانشناسیِ دلبستگی، به این پدیده «گسستِ تدریجیِ پیوند» میگویند؛ نه از سرِ طرد، که از سرِ تغییرِ اولویتها. مغزِ ما در آستانهی سیسالگی، بهطورِ طبیعی «صافیِ توجه» را تنظیم میکند تا انرژیاش را برای همسر، فرزند و شغل ذخیره کند؛ نه به این دلیل که رفیقِ قدیمی کمارزشتر شده، بلکه چون ظرفیتِ شناختیمان برای پردازشِ روابط، محدود است و ناچار به انتخابهایی میشویم که از چشمِ دیگران، «فاصله» به نظر میرسد.
گاهی فکر میکنم آدمها تا قبلِ بیستوپنجسالگی میتوانند همقدمهایِ صمیمی پیدا کنند؛ بعد از آن، هر ارتباطی، هرچند پرترافیک، حس و حالِ آن سالهایِ نوجوانی را نمیدهد. متخصصان این حوزه نیز معتقدند هر فرد، نهایتاً به اندازهی انگشتانِ یک دست، رفیقِ واقعی میتواند داشته باشد.
گاهی خودم را سرزنش میکردم که این گسست و دوری از دوستان بدلیل کوتاهی یا بدی من بوده یا بالعکس . اما بعد، با مطالعه و کندوکاش در تجربهها، به یک حقیقتِ واقعی رسیدم: این دورافتادگی، نه نشان از بدیِ من است و نه آنها؛ ماهیتِ رشدِ انسان است. آن دوستیها مثلِ ریشههایی هستند که در عمقِ جانمان جا خوش کردهاند؛ شاید رویِ خاک، دیگر اثری ازشان نباشد، اما هر بار که بهاری میشود، از همان ریشه، برگ میزنند؛ کسانی که روزی نقشِ اصلیِ ذهنِ ما را بازی کردند، هرگز از صحنهی ناخودآگاه حذف نمیشوند، فقط به پسزمینه میروند تا بازیگرانِ جدیدی بیایند.
حالا بگذارید از شما بپرسم: اگر در میانسالی، پس از چند سال، یکی از همانها (یاران جان ) را ببینید، واکنشتان چیست؟ انگار نه انگار که سالها از هم دور بودید؛ بیآنکه به چراییِ جدایی بیندیشید، او را به گرمی در آغوش میگیرید و میخندید، گویی ساعتی پیش از هم جدا شدهاید. اگر غریبهای شاهد باشد، متعجب میشود که این همه صمیمیت از کجا میجوشد. این رفتار گواهی است بر این که آن رابطه، هرگز از حافظهی عاطفیِ ما پاک نشده. مغزِ ما برای محافظت از خود در برابرِ غمِ دوری، یک پرشِ زمانی میکند و فاصله را نادیده میگیرد؛ چون میداند که اصلِ پیوند، از روزِ اول درست بوده است. یعنی آن رفیق شفیق ، هرگز در ناخودآگاهِ ما نمرده؛ اتفاقاً جایِ خود را محکم حفظ کرده، فقط در قفسهای بالاتر.
پس آن رفاقت، خاصترین و خالصترین پیوندِ ممکن بوده و هست. افکاری چون «همهاش دروغ بود؟»، «من بد بودم؟»، «چرا اینجور شد؟» را بریزید دور. ارزشِ آن آشناییهایِ دیرین، نه در ادامهداربودنشان، بلکه در همان پنج دقیقهی صمیمیتِ بعد از سالهاست؛ مثلِ کتابی که تمامش کردهاید، نیازی نیست دوباره بخوانیش، فقط خوب است که بدانی رویِ قفسه هست. با خاطراتِ آن دوران عشق بازی کنید و لذت ببرید. مطمئن باشید هرجا به هم برسید، دوباره هفدههجدهساله میشوید؛ با هم پچپچ میکنید، میخندید، دزدکی سیگار میکشید، از همهچیز میگویید و جان میگیرید از هم . جالب این است که در این دیدارها، مواردی که در آن دورهی دوستی برای شما آرزو بوده، الان خاطره شده. ما ماندیم و ماندگار شدیم در خاطرهها، همچنان که بودیم.
همچنین دوستی های عمیق و جاندار گذشته سرمایه های روانی ما هستند سرمایه ای که گاهی در خلوت با یاد آنها لبخندی برلب آرام شدیم .
پس بهترین کار، نه افسوس و غصه برای دورانِ دوستیِ گذشته، که پذیرش و لذت بردن از آن است. و هر وقت دلتنگ شدید، با پیامی یا تماسی با همان فرد، سوار ماشین زمان به گذشته سفر کنید . مثل همین الان...
مخلص امین ظاهری