از اولش پیر بود
.ننه نوشی پیر بود و از اول و همیشه پیر بود چنانکه گویی زمان برای او در آستانهی صد سالگی لنگر انداخته و همانجا ماسیده بود؛ ذهنِ کودک ناتوان از درکِ تاریخمندیِ بزرگسالان است و آدمهای سالخورده را شبیه کوهها یا درختان کهنسال، ازلی و بیتغییر فرض میکند. اما ماجرا وقتی برایم تبدیل به یک معمای گزنده شد که دیدم کهنسالان فامیل هم—همانها که آلبومِ حافظهشان تا قحطیهای بزرگ، عروسیهای عصر قاجار و تولد تکتک عموها و داییها را با جزئیات به یاد میآورد—وقتی به ننه نوشی میرسیدند، هیچ خاطرهای از جوانی او نداشتند. هیچکس نگفت او در بیستسالگی چه شکلی بود، چطور میخندید، یا روزگار پیش از سپید شدنِ موهایش را چگونه گذرانده بود. انگار توافقی نانوشته و ناخودآگاه در یک زیستِ جمعی شکل گرفته بود که گذشتهی او را بایکوت کند؛ زنی که گویی شناسنامهاش از نقطهی کهنسالی آغاز شده و پیش از آن، هرگز وجود خارجی نداشته است.
پوستی گندمی و آفتابسوخته داشت با شیارهای متراکم و عمیق، شبیه زمینهای رهاشده در پایانِ فصل برداشت. چارقدی سپید و متقال بر سر میبست که زیر چانه با یک سنجاققفلیِ زنگزده محکم میشد؛ سپیدیِ آن چارقد چنان گزنده و دستنخورده بود که در غبارِ آن کوچه و خانه، نوعی انضباطِ سرسختانه را به رخ میکشید. گیسوان حنابستهاش از فرق باز میشد و یک بند انگشت مانده به پوست سر، ریشههای نقرهایاش واقعیتِ سن و سال را فریاد میزدند. مچ پیراهنهای کلوشش را با کش جمع میکرد و کفشهای لاستیکیاش، لایهای پارچهای کرباس به رنگ انارِ خشکیده بر پاشنه داشتند؛ کفشی که خودش هم نمیدانست میراث کدام بقعه یا از یاد رفتهی کدام خانه است. دندان هایش جز دو سه تا را از دست داده بود و عملا دندانی نداشت .
جامعهشناسیِ سنتی ما پر است از این تیپهای ناپیدا؛ شخصیتهایی که در حاشیهی خانوادههای گسترده حل میشدند، بدون آنکه نسبتِ خونیِ مشخصی در شناسنامهها داشته باشند. ننه نوشی نه خالهی کسی بود، نه عمهی کسی، و نه نامش در تقسیم ارث و وقفنامهها به کار میآمد. با این حال، جزئی از بوی مطبخ در ایام محرم بود، تکهای از طاقچههای نمکشیده در شبهای عید، و سایهای آرام در گوشهی خنکِ ایوان.
اما امروز که به ساختارِ روابطمان نگاه میکنم، مدام از خود میپرسم: این آدمها کجا رفتند؟ آیا واقعاً نسل آنان منقرض شد، یا این ما هستیم که با دگردیسیِ جامعهی سنتی به فردگراییِ بیرحمِ شهری، چشمانمان را به روی دیدنشان بستهایم؟ در معماری مدرن آپارتمانها، دیگر نه ایوانِ فراخی برای این میهمانانِ بینامونشان وجود دارد و نه در جدولِ روابطِ محاسبهگرایانهمان جایی برای کسی که «فایدهی اقتصادی یا اجتماعی» ندارد باقی مانده است. ننه نوشیها حذف نشدند؛ این نگاهِ ماست که زیر هجوم کارآمدیِ مکانیکی، آدمهای بیادعا را به پسزمینهی تاریکِ شهرها تبعید کرده است. آنها هنوز در همان بنبستهای فراموششده، پشتِ ویترینهای درخشانِ مصرفگرایی نفس میکشند؛ فقط ما دیگر توانِ هضمِ حضوری را نداریم که هیچ سودی در حسابکتابهایمان تولید نمیکند.
روانشناسیِ بقا در طبقات فرودستِ آن روزگار، چنین استراتژیِ عجیبی میآفرید: «بودن در حد ضرورت، بیآنکه حضورت وزنی داشته باشد یا مطالبهای خلق کند.» او فهمیده بود برای آنکه در مدارِ ترحم یا طردِ جامعهی طبقاتی له نشود، باید مثل مه رقیق باشد؛ بیاید، چند روزی در سکوت بنشیند، و بیآنکه باری روی دوش کسی بگذارد، به تاریکیِ اتاقش برگردد.
سالها بعد، وقتی از لابلای فهمم از زندگی حقیقتِ زیست او را تکهتکه کنار هم چیدم، به بنبستی عریان رسیدم: پسری داشت که پشت مرزهای نامرئیِ زنش و یک زندگیِ محتاطِ دفن شده بود، و دختری که در محلهای فقیر نشین و حاشیهای در شهری دیگر ، با همسری ازکارافتاده و مسلول، روزمرگیاش را زیر چرخدندههای فقر میفرسود. ننه نوشی هیچ درآمدی نداشت؛ نه بیمهای، نه مستمریای، و نه چشمی برای دیدن. اما خدا خدای ننه نوشی هم بود و چه خدای گردن گیری بود .
در برابر چنین فلاکتی، عقل سلیم دچار سرگیجه میشود. جهان و کائنات، حسابرسیِ سنگین و بدهیِ بیپایانی به انسانهایی چون ننه نوشی دارند. این هستی به او یک جفت چشمِ بینا بدهکار بود تا آفتاب را تماشا کند، به او جوانیِ پرشور و رفاهی حداقلی بدهکار بود، بدهکارِ فرزندی که دستش را بگیرد، بدهکارِ سقفی امن و دستانی گرم در سوزِ زمستان. کائنات در توزیع عادلانهی فرصتها، سهم ننه نوشی را در همان بدو تولد بالا کشیده بود. با این حال، در برابر این حجم از ستمِ ساختاری و طبیعی، رفتار او تمام معادلاتِ روانشناختیِ انتقام و خشم را به سخره میگرفت. در سیمای او نه اثری از کینهتوزیِ تاریخیِ فرودستان به چشم میخورد و نه زهرِ طعنه زدن به بخت و سرنوشت. در حالی که عالم به او تمامِ امکاناتِ زیستن را بدهکار بود، او طوری رفتار میکرد که گویی به این دنیا حتی یک پشیز هم مقروض نیست؛ استغنایی حیرتآور که گویی بدهکاریِ کاینات را با بزرگواری و بیاعتناییِ محض بخشیده بود.
وقتی بزرگتر شدم، فاصلهی عاطفیام با او جایش را به کششی ملموس داد. هر بار که مجلسی یا نذری در میان بود، بردن ظرف غذایش را به عهده میگرفتم. محلهاش در پستترین نقطهی شهر قرار داشت؛ جایی که جغرافیا با فقر همدست میشد و فاضلابهای سطحی در کنار دیوارهای کاهگلیِ نمور راه باز میکردند. کودکانِ آن کوچهها—با آن غریزهی وحشیِ خرافهساز که در فقدان آگاهی رشد میکند—از او میترسیدند. زنی نابینا که دیوارهای تاریک را دست میکشد و راهش را بیعصا در خم کوچهها پیدا میکند، در خیال جمعیِ کودکان شبیه موجودی از دنیایی دیگر جلوه میکرد. اما این ترسی ساختگی از زنی بود که تنها ابزارش برای مواجهه با دنیا، لمسِ صبورانهی آجرها بود.
شگفتانگیزترین صحنهی این آمدوشدها، حین دق الباب من به درگاه اتفاق میافتاد. که صدای استخوانی و روشنش از عمق تاریک اتاق برمیخاست: ((امین جان عزیزم... اومدی؟)) ((دارم میام درو باز کنم عزیزم دارم میام ....))
اسمم را با وزنی میگفت که تردید در آن راه نداشت. وقتی با تعجبِ مکرر میپرسیدم چطور بدون یک کلام از من مرا میشناسی، پاسخش درس بزرگی از سازگاری حسی بود: «قدمهات شتاب داره؛ شبیه هیچکس راه نمیری. باد که توی لباست میپیچه، نوع فشردن پات روی خاکِ کوچه فرق داره. و... »
ما که به بیناییمان مغروریم، از خواندنِ جهان با سایر حواس عاجزیم. ننه نوشی برای جبرانِ فقدانِ نور، شنواییاش را به یک دستگاه شناخت و شناسایی بسیار حساس و دقیق روانی بدل کرده بود. او ریتمِ زیستنِ آدمها را میشنید؛ شتابِ جوانی، لختیِ کهنسالی، و حتی اضطرابِ پنهان در گامها را از ریتم حاصل از برخورد کفش با زمین میخواند.
اتاقش در انتهای حیاط، موزهای کوچک از «هندسهی حداقلها» بود. فرشی نداشت جز شمدی نازک و کرباسین که بوی نفتِ والور خوراکپزی و نمِ دیوارهای آجری را در خود داشت. کاسهها، استکانهای بلورِ ارزانقیمت، نعلبکیها و چراغ، در شعاع یک متریِ جای نشستنش چیده شده بودند. هیچ وسیلهای بیرون از مدار دسترسیاش نبود. جهانِ او به همان مساحتِ دسترس محدود میشد و همین محدودیت، به او کنترلی مطلق میبخشید. در این فضا نه چیزی گم میشد و نه حسرتی برای آنچه دورتر از دست بود وجود داشت.
کمی بعد تر فهمیدم پیرزن چه چیزهایی را دوست دارد لذتهایش عریان، بیپروا و کودکانه بودند: مزه وصدای تردِ شکستنِ پفکنمکی زیر دندان، طعم نوشابه گاز دار ، و نارنگی .
وقتی تکهای نانِ سنگک تازه را به دستش میسپردم، آن را طوری با لمس سرانگشتان وارسی میکرد و به بینی نزدیک میساخت که انگار تمامِ معجزهی حیات در همین تکه خمیرِ برشته خلاصه شده است. در روانشناسی، این حال و احوال را چه میگویند نمیدانم هرچند بعید علم و عالم همچین انسانها و روحیات آنها را جدی و مهم گرفته باشند تا چه برسد به ....
بگذریم ؛
عجیب بود که هرگز از آن خانه با دلگرفتگی بیرون نمیآمدم. معمولاً ملاقات با انسانهای محروم باری از عذابِ وجدان یا تلخیِ ترحم بر دوش بیننده میگذارد، اما از آن اتاقِ بینور، سبکبال بیرون میزدم. گویی روبهرو شدن با آدمی که در غیابِ همهی تعاریف موفقیت، رفاه، خانواده و حتی بینایی، هنوز آرام بود و از جهان طلبکاری نمیکرد، لایههای ساختگیِ نیاز و اضطراب را از تنم جدا میکرد.
ننه نوشی نمادی بود از جمعیتی نامرئی در بافتِ سنتی ما؛ زنانی که هیچ شجرهنامهای ثبتشان نکرد، هیچ دوربینی جوانیشان را نگرفت، و هیچکس ندانست پشت آن چارقدهای سپید و سکوتهای طولانی، چه حجمی از فقدان مدفون شده است. کسانی که بدون به جا گذاشتن اثری تاریخی رفتند، اما در هندسهی کوچک زیست خود، به ما یادآوری کردند که میشود در تاریکترین نقطهی جغرافیا نشست، در اوج بدهکاریِ روزگار سر پا ماند، و جهان را نه با خطای چشمها، که با وقارِ نابینایی و استغنای محض تاب آورد.
مخلص امین ظاهری