سالن، در تلالو نورِ لوسترها غرق بود؛ آن همه بلور و برنز ، آن همه نقش و نگار بر گچبریهای سقف، بر سرِ تماشاگران آویخته بود. ردیفهای صندلی مخملی، چنان به هم تنیده و تنگ چیده شده بودند که عبور از میانشان، خود آزمونی بود در ظرافت و ریاضت؛ هر گام، نیاز به دقتی وسواسگونه داشت.
(او)، با آن لباسِ ویژهی مراسم — پارچهای که از شانه تا مچ را چون زرهی تنگ میفشرد و دامنی که گویی از پیش، پهنایِ قدم را برایش محاسبه کرده بود — و کفشهایی که پاشنههای باریکشان چون سوزن به زمین دوخته میشد، به سختی و ناچاری گام برمیداشت. هر قدم، آزمایشی بود برای حفظِ تعادل در میانِ آن تنگنای صندلیها؛ ماهیچههای ساق، از آن ایستادگیِ پیوسته، به لرزه افتاده بود و مچهایش، هر آن بیمِ پیچخوردن داشت.
و در همین برزخِ تنگی، چند مردِ نشسته — با پاپیون و جلیقه های زربافت و دکمه سردست های طلایی — به بهانهی «یاری»، دستهایی پیش آوردند. دستانی که نه یاری بود، نه ادب؛ انگشتانی که با ظاهری موقر، زیر آرنجش حلقه میزدند و در همان گذرِ چندثانیهای، به بهانهی تکیهگاه، بر بازو، بر کمر، بر شانهای که پارچهی نازک چیزی از آن نمیپوشاند، میلغزیدند. لمسهایی که از زیر نقابِ «کمک به بانوی محترم» میخزید و تن را میلرزاند؛ تماسی که در آن فرهنگِ بهاصطلاح متمدن، نه تجاوز که «نزاکت» نامیده میشد.
او پیشتر هم این تعرضها را چشیده بود؛ در سالنهای ارزانِ پایینشهر، آنجا حداقل این تعرض با پز احترام و کمک به بانوان پنهان نشده بود ، آشکارتر و زمختتر بود. اما اینجا، زیر این سقفِ بلندِ گچبریشده، میانِ متمولان و هنردوستان و روشنفکرانِ دعوتشده — جایی که رسوم از سخن بلندتر سخن میگویند — اینجا، انتظار دیگری از آدمها داشت. اما چه فرق میکند؟ مردِ کتوشلوارپوشِ خوشتیپِ هم اگر از تربیت خانوادگی و فرهنگ اصیل به دور و بی بهره بوده باشد حیوان نری است در جنگل اینجا به جای پنجهی زمخت، نوکِ انگشتانی است که از زیر عطرِ گرانقیمت، بویِ شهوت میدهند.
درها بسته شد. مجری، با آبوعتابی که گویی دارد یک معجزه را روایت میکند، از «اخرین اثر نقاش بزرگ بریتانیا » سخن گفت و اینکه حضار را شانس بزرگ و فرصتی استثنایی بهره مند شده اند که در رونمایی این اثر از نزدیک شاهد و ناظر باشند . . حضار، که تا دمی پیش با وقارِ فرعونی نشسته بودند، از شنیدن این تعریفها در پوستِ خود نمیگنجیدند؛ دست میزدند، دهان باز میکردند، و گاه با سوت و جیغ، هیجانی را بروز میدادند که با آن عظمتِ مفَسَّر، هیچ همخوانی نداشت.
(او )اما، هنوز در تلخیِ آن لمسها بود. حرارتِ محلِّ انگشتهای ناشناس، چون داغی بر بازویش مانده بود. برای اینکه ادب را پاس بدارد — و چه بسا لنزِ عکاسانِ بیشمار را که همهجا چون چشمهای سوم، نظارهگر بودند — لبخندی به لب آورد؛ لبخندی که به سختی بر آجههای صورتش نشست.
سرانجام، پرده کنار رفت. در مرکز نور، پارچهای سفید، چون کفنِ انتظار، بر تابلویی افتاده بود. استادنقاش و تنی چند از بزرگان شهر — گردِ آن ایستادند و با ظرافت ، پرده را کنار زدند.
تابلو به چشم دیده شد. ساده بود؛ بیاندازه ساده. بومِ رنگروغنی، که بر آن جز ترکیبی از قرمز و آبیِ درهمآمیخته، چیز دیگری نقش نبسته بود. لکههایی بیشکل و بینظم.
سالن، یکباره فوران کرد. تشویقها با فریادهای «براوو» و «وری گود» آمیخت و دقایقی، با تشویق و تایید حضار ،عظمت سالن در قبال این تابلو نقاشی رنگ باخته بود . استاد، با تواضعی که خود بخشی از نمایش بود — همان تواضعی که از پیش تمرین شده بود و هر حرکتش را حسابشده نشان میداد — گفت: «همانگونه که در دعوتنامهها قید شد، لطفاً نظر و تحلیل خود را بر کاغذهایی که در اختیارتان است بنویسید؛ سپس به سالن پذیرایی تشریف ببرید و پس از صرف پذیرایی، برگه را تحویل دهید.»
حضار، در حالی که خود را عاشق و شیدایِ اثر نشان میدادند، از صندلیها برخاستند. در سالن پذیرایی، هم بحث گرم بود؛ هر کس برای اثباتِ عمقِ درکِ هنریِ خود، واژههایی شیک بر دهان میچرخاند: «شاهکار»، «اثرِ فاخر»، «کوبیسمِ ناب»، «بیانی از هرجومرجِ هستی». و به شمارِ حاضران، تفسیرهایی ساخته شد که همگی، بیاستثنا، از «فخامتِ اثر» و «تکنیکِ خارقالعاده» دم میزدند؛ یکی از اشاره استاد در این تابلو به انفجار بینگ بنگ آغاز دنیا گفت یکی این ترکیب رنگ و حرکت روی بوم را نمادی از حمایت همجنسگرا ها تفسیر میکرد و قس علی هذا هیچکس نپرسید: «مگر این، چیست؟» چراکه پرسیدنِ این پرسش، برابر با اعتراف به ناآگاهی بود؛ و در این جمعِ روشنفکر، ناآگاهی، بزرگتر از هر گناهی بود.
استاد دوباره بر صحنه آمد و از میهمانان سپاس گفت. سپس، نامِ( او) را بر زبان آورد .
تمام سالن به سویی چرخید که( او) از میان صندلیها عبور میکرد. اینبار اما، پیش از آنکه دستی به سویش دراز شود، ایستاد. در میانِ سکوتی که ناگهان بر سالن نشست، خم شد و با دستانی که دیگر نمیلرزید، بندِ کفشهای پاشنهبلندش را گشود. آن دو سوزنِ زرین، با صدایی خشک بر زمینِ سنگفرش افتادند. پاهای برهنهاش را — که از آن همه فشار، سرخ و تاولزده بود — بر سنگِ سرد نهاد و با گامهایی استوار، بیآنکه نگاهش به پایین خم شود، از میانِ ردیفها گذشت. ، هیچ دستی به استقبالش نیامد. چه کسی میتوانست به زنی که بارها را به زمین زده، «کمک» کند؟ با این حرکتِ ساده، هم قفس را شکسته بود و هم مردان را در برهنگیِ «نزاکتِ»شان رها کرده بود.
سالن، در سکوتی سنگین فرو رفت. زمزمهها بالا گرفت: «او کیست؟ چرا بدون کفش؟ چرا رفتارش نشان از آن اصالتِ موردِ انتظار ندارد!؟»
کنار تابلو ایستاد و میکروفون را گرفت. پاهای برهنهاش بر سنِ چوبی، در تضادِ عریان با آن همه مخمل و تابش های درخشنده ، چون حقیقتی بیپیرایه میدرخشید.
«من در حال تحقیق و پژوهش برای دانشگاه هنر هستم . موضوعِ پژوهشِ من، چگونگیِ نگاهِ مردم به نقاشیهای انتزاعی است. آیا تحلیلها و نقدهایی که بر اینگونه آثار نوشته میشود، ریشه در اعتبارِ هنرمند دارد — چنانکه این استاد، پیشتر، آثارِ واقعگرایانهای درخشان خلق کرده بود و اکنون هر خطخطی بر بومش، برای همگان معنادار مینماید — یا این آثار، خود، به ذات، دارای عمق و مفهوماند؟ شما نیز بخشی از این پژوهش هستید . اکنون، برای درک بهتر ، اجازه دهید فیلمی کوتاه از روندِ خلقِ همین تابلو را تماشا کنیم؛ همان تابلویی که همه بر آن لب به تحسین گشودید.»
پردهی سالن فرو افتاد، و سکوتی که برخاست، از هر تشویقی بلندتر بود.
در تاریکیِ آن سکوت، ناگهان پردهی نمایشگر بالا رفت؛ اما نه برای نمایشِ یک شاهکار، که برای نمایشِ یک حقیقتِ عریان. تصویری که بر پرده نقش بست، نه یک خلقِ هنری، که یک آشوبِ بینظم بود. فضای استودیوی نقاش، صحنهی میدانِ جنگِ رنگها به نظر میرسید؛ ظرفهای واژگون رنگ، قلمموها، لکههایی از قرمز و آبی که گویی کفِ زمین را تسخیر کرده بودند. بومهای سفیدی که از کنار دیوار به کف اتاق پهن شده دو سه تابلو نیمه کاره یکی پرتره بسیار حرفه ای و جذاب از یک زن روستایی تابلو دیگر کاخ مجللی را در حال نشان دادن بود چه بسا اگر نیمه کاره نبودند تشخیص آنها با عکس به راحتی امکان پذیر نبود
و در مرکزِ این هیاهو، دو تولهسگِ «تریِر» در حال ورجهورجه بودند. آنها نه شاعر بودند، نه فیلسوف؛ آنها تنها دو موجودِ بازیگوش بودند که با اشتیاقی غریزی، به ظرفهای رنگِ قرمز و آبی هجوم برده بودند. هر پرشِ آنها، هر تکانِ دمشان، هر چرخشی که در آن فضای کوچک میزدند، لکهای جدید بر زمین، بر کاغذها، بر دیوارها و بر هر آنچه در آن اتاق بود، باقی میگذاشت. آنها با پاهای رنگین، از روی بومها بالا و پایین میپریدند و با شکم و پنجههای آغشته به آبی و قرمز، ردِ پای خود را بر تار و پودِ پارچهها میکشیدند. یکی از سگها، با دهانی خیس از رنگ، پارچهای را میانِ دندان گرفت و چنان کشید که لکهای دراز، چون رگهای از خون، بر سطحِ سفید نقش بست.
و در انتهای فیلم، استاد و آن دختر وارد اتاق شدند. با آرامشی عجیب — که گویی سالها بود این صحنه را تمرین کرده بودند — همان بومی را که حالا در مرکزِ سنِ سالن قرار داشت، از میانِ آن آشوب برکشیدند؛ همان بومی که حاصلِ برخوردِ تصادفیِ پنجهها و شکمهای خیس از رنگ بود، نه حاصلِ اندیشه. با دستمالی، لکهای اضافی را پاک کردند و با قلممو، اندکی بر آن دست کشیدند — نه برای خلق، که برای پنهان کردنِ ردِّ پنجهای که بیش از حد آشکار بود.
پرده، به آهستگی پایین رفت. سالن، در سکوتی مرده فرو رفت. کسی دست نزد؛ کسی «براوو» نگفت. آنهمه شورِ دقایقِ پیش، چون دودی در هوای سرد، ناپدید شده بود. حقیقت، برهنهتر از پاهای آن دختر بر سن چوبی، در برابرِ چشمانِ همه ایستاده بود.
آری، حقیقتِ عریان این بود: نقاشی و سبکهای انتزاعی آن گاهی در کالبدِ کلماتی میدرخشند که برایشان، به اندازهی یک کتابِ قطور، دلیل و منطق و تفسیر میتراشند؛ اما این تفاسیر، در حقیقت، مسیری بیراه و بیریشه هستند. آنها نه بر منطقِ هنر استوارند و نه بر بنیانِ زیبایی؛ بلکه تنها بر موجی از« نمایش » سوارند.
این همان ماجرایِ «لباسِ پادشاه» است؛ همان فریبِ بزرگ که در آن، هیچکس جرئت نمیکند بگوید پادشاه برهنه است، مبادا که حرام زاده خطاب شود یا به نظر برسد. این همان تکرارِ مکررات در قلمروِ ذوق است؛ جایی که با القای مفاهیمِ پیچیدهی فلسفی و تکیه بر واژگانِ مبهم، میتوان به یک هرجومرجِ تصادفی، لباسی از معنا پوشاند و آن را به عنوان یک کشفِ بنیادین به خوردِ جامعه داد.
در آن سالن، میانِ چشمهای بهتزدهی حضار — که هنوز برخی در حیرتِ واکنشِ مناسب بودند و برخی دیگر، با چهرهای سرخشده از شرمِ ستایشِ پیشین، به زمین خیره مانده بودند — تنها یک حقیقتِ تلخ در هوا معلق بود: هنر، گاهی نه در دستِ هنرمند، که در دستِ توهمِ تماشاگر است. و بدتر از آن، این توهم، نه از ناآگاهی، که از ترسِ برملا شدنِ ناآگاهی بنا میشود .
مخلص امین ظاهری
پینوشت:
سوژه این جستار، روایتی برآمده از مطلبی رسوب کرده در ذهنم از گذشته که منبع آن را فراموش کرده ام میباشد هرگونه شباهت به اشخاص، وقایع یا آثارِ هنریِ خاص، تصادفی و ناخواسته است. موضوعِ اصلی — یعنی نقدِ جریانهای هنریِ مبتنی بر اعتبارِ هنرمند به جای کیفیتِ اثر — ریشه در مباحثِ نظریِ رایج در نقدِ هنر دارد، اما شخصیتپردازی، فضاها و جزئیات، برساختهی ذهنِ نگارنده است.