مسلخِ عقلانیت؛ گزارشِ یک امحای ساختارمند
در جوامعی که در میانهٔ سنت و تجدد معلق ماندهاند، ستم همواره سیمایی واحد ندارد؛ از تلاقیِ دو نیروی ظاهراً دور از هم تغذیه میکند: «زور گویی سنتی» و «عقلانیتِ مدرن». نیروی نخست، بدوی زمخت و خشن است؛ ابزارش قنداق تفنگ امنیه، مصادرهٔ حقابه و سندسازیِ اربابی است. نیروی دوم اما تمیز، مدرن، مبادیآداب و دانشگاهی است؛ در تالارهای مجهز به نورِ مهتابی و بوی تمیزی کار میکند و سازوکارش این است که فریادِ ستمدیده را از مدار «سلامت و واقعیت » خارج کند و بر آن برچسبِ بالینی بزند. سیاهی وقتی ظلمات میشود که این دو نیرو ناخودآگاه با یکدیگر پیوند میخورند: یکی تن و مالِ انسان را میبلعد، و دیگری حقِ سخنگفتن و شهادتدادنِ او را برای همیشه سلب میکند.
صحنهٔ این تراژدی ، سالن همایشهای بیمارستان روانپزشکی تهران در اوایل دههٔ چهل خورشیدی بود. در آن سالها، محافل علمی پایتخت لبریز از شیفتگی به واژگان تازهٔ فرنگی بود؛ قشری از پزشکانِ تازهازفرنگبرگشته مشروعیت خود را در این میدیدند که نظریههای بالینی روزِ اروپا و آمریکا را بیکموکاست بر جامعهٔ سنتی ایران منطبق کنند. آن روز، تالار پر بود از دستیاران جوان پزشکی با سررسیدهای چرمی روی زانو و استادان جاافتاده با عینکهای کایوچو و کتوشلوارهای دستدوز.
پشت تریبون، روانپزشکی ایستاده بود که بهتازگی دورهای تخصصی را در خارج از کشور گذرانده بود. عنوان سخنرانی روی تختهسیاه با خطی منزه خودنمایی میکرد: «نقص اندام با شکلگیریِ هذیانهای گزند و انتساب». فرضیهٔ دکتر ساده و در عین حال خطرناک بود: افرادی که از زیبایی بی بهره اند و محروم از تقارن چهره یا قامت هستند ، گرفتار عقدهٔ حقارت شدیدی میشوند و برای فرار از این کهتری، در ذهن خود توطئهای مهیب میسازند تا ناتوانیِ وجودیشان را به دشمنانی مقتدر در جهان بیرون نسبت دهند.
اما ارزش و جایگاه علمی اثباتِ یک نظریه در تالار دانشگاهی به تنهایی بدست نمیآید. و همواره نیازمند گوشت و پوستِ زندهای است که بتوان دست روی آن گذاشت. دکتر با تبسمی که حاکی از اعتماد به نفس بود اعلام کرد که برای ملموسشدن بحث، کیسی واقعی از بخش بیماران مزمن را به سالن میآورند؛ مردی که پنج سال بود در گوشهٔ آسایشگاه نگهداری میشد و پروندهاش با مهر «پارانویای پیشرونده» برای پژوهش من مورد ایده آلی بود و مقاله روی این بیمار متمرکز شده .
برای تشخیص نشانههای بیماری، صحنهسازیِ غریبی طراحی شده بود که «تکنیک مصاحبهٔ ساختاریافته» نام داشت: یکی از پزشکان کهنسال پشت میزی در مرکز صحنه نشست تا در نقشِ «نمایندهٔ اعزامی از دادگستری» با بیمار روبهرو شود؛ چرا که بیمار حاضر به حرف زدن با پزشکان نبود و تنها اصرار داشت که با مأموری از سوی حکومت سخن بگوید.
درِ کناری سالن باز شد. مراقبان مرکز اعصاب و روان مردی را به درون راندند که در نخستین نگاه، فاصلهاش با آن جمعِ آراسته پرنشدنی به نظر میرسید. تنِ استخوانیاش در لباس گشاد تیمارستان لق میزد. شلوار با تکهای ریسمان روی کمر لاغرش بند شده بود، گیوههای تختچرمیِ کهنه به پا داشت و پوست صورتش زیر نور تند مهتابی، زردیِ ماندگارِ دخمههای بیروزن را نشان میداد. چشمهایش اما گودافتاده و هشیار بود؛ نگاهی مردد و محتاط میان صندلیها چرخید.
نامش حمدالله بود؛ دهقانی از روستایی دورافتاده به نام رنجآباد در سرحدات کویر. تا پیش از ورود به این تالار، هیچیک از حاضران نام او را نشنیده بودند؛
وقتی پزشکِ نشسته در جلد نمایندهٔ عدلیه، با صدایی بم و آمرانه گفت: «حمدالله، حرفت را بزن؛ از طرف دولت آمدهام تا شرح حالت را بشنوم»، تکانی در اندام نحیف مرد افتاد. بارقهای از امیدِ بدوی در چشمانش درخشید؛ گمان کرد پس از سالها حبس و مکاتبههای نافرجام، سرانجام کسی آمده تا بشنود در رنجآباد چه بر سرش آمده است.
حمدالله دهان باز کرد. زبانش زبانِ خاک بود، سنگین و بیپیرایه، سرشار از اصطلاحات بومی و محلی . برای حضار شرح داد که زندگیاش چگونه شکل گرفته بود: پس از مرگ زودهنگام پدر، تنها نانآورِ مادری بیمار بود و زندگیشان بر محور یک دانگ زمینِ زراعی در پای مظهر قنات، یک جفت گاو و نامزدی با دختری روستایی به نام گلاندام میچرخید؛ دختری که به رسم سنت، از سالها پیش نافبریدهاش بود.
سر درد از روزی آغاز شده بود که پای سرگروهبانی مامور شده به پاسگاه ژاندارمریِ آبادی باز شد. در ناکجایی که نظارت مرکز بر آن حاکم نیست، نمایندهٔ مسلح دولت مقتدرترین چهره انجا خواهد شد . سرگروهبان با کدخدای ده دستبهیکی کرده بود؛ چشم از اموال مرغوب اهالی برنمیداشت. او هم زمین پربارِ حمدالله را میخواست و هم دل به گلاندام باخته بود. برای حذفِ پسری جوان و بیکس، دمدستترین ابزار، قانون نظاموظیفه بود. حمدالله تکپسر بود و طبق مقررات، معافِ کفالت مادر؛ اما استشهادِ محلی در آتش اجاق پاسگاه سوخت و شبانه ژاندارمها درِ خانه را شکستند و او را با دستبند قپانی روانهٔ قشون مرزی کردند تا میدان خالی بماند.
دو سال خدمت در سرمای پاسگاههای کوهستانی غرب گذشت؛ دو سال بیخبری مطلق، چرا که نامههایی که به دست مسافران میسپرد هرگز به مقصد نمیرسید. روزی که ترخیص شد و با مشقت و رنج به رنجآباد بازگشت، آنچه یافت ویرانهای بیش نبود: مادر از تنهایی و فقر در سرمای همان سال نخست مرده بود؛ زمینها را به بهانهٔ دیون ساختگی به کدخدا واگذار کرده بودند؛ و گلاندام را با اکراه و تهدید به خانهٔ سرگروهبان فرستاده بودند.
حمدالله روی سنِ کنفرانس، با صدایی که از خشم و اندوه پنجساله میلرزید، ادامهٔ ماجرا را گفت: مواجهه در قهوهخانهٔ ده، سیلیِ تحقیرآمیز سرگروهبان، و قوری چای داغی که حمدالله در اوج جنونِ ناشی از بیعدالتی به سمت مأمور پرتاب کرده بود. پاسخ سیستمِ حاکم بر روستا سریع و ویرانگر بود: ضربوشتم با قنداق تفنگ، پروندهسازی به عنوان شرور خطرناک، و انتقال فوری به بهداری شهرستان. از آنجا که محاکمه در عدلیه مستلزم اثبات جرم و مواجهه با ماجرای زمینها بود، با تبانی پزشک محلی و ژاندارمری، او را «مجنون ادواری با جنون حاد» نامیدند و به تیمارستان مرکز فرستادند تا پرونده بدون شاکی بسته شود و اراضی در دستِ غاصبان بماند.
کلام حمدالله تمام شد. با دستهایی که از شدت التهاب بازوانش را چنگ میزدند، به دهانِ بازرسِ ساختگی چشم دوخت: «پنج سال است اینجا ماندهام... من زمینم را میخواهم، گور مادرم را میخواهم... من دیوانه نیستم.»
پزشک کهنسال سری تکان داد، لبخندی حرفهای زد و با دست به مراقبان اشاره کرد: «بسیار خب، رسیدگی میشود؛ ببریدش.»
به محض بسته شدنِ در، سکوتِ تالار با صدای گچ روی تختهسیاه شکست. دکتر جوان به جایگاه بازگشت و لبخندی فاتحانه زد:
«دیدید همکاران؟ این تابلوی بالینیِ بینقصی از هذیان گزند و آسیب است.»
دکتر با مهارتِ یک سخنران برجسته، عناصر زندگی حمدالله را یکی پس از دیگری در قالبهای نوینِ آسیبشناسی و تفسیر کرد:
نامتقارن بودن چشمها و جلوآمدگیِ فک حمدالله را علامت قطعی مشترک در این دسته از بیماران روانی خواند؛
ماجرای سرگروهبان را «فرافکنیِ ناشی از کهتری جسمی در برابر نماد قدرت مردانه» دانست؛
زمین و آب را به «تثبیت روانی را به حس تملک وسواسی» تقلیل داد؛
زن را «تصویری موهوم و جبرانی» تفسیر کرد که بیمار در خیال ساخته تا عقدهٔ ناتوانی جنسی و زشتی صورتش را تسکین دهد.
در این قرائتِ شیک و مدرن، هیچ سرگروهبانی رشوه نگرفته بود، هیچ مادری از گرسنگی نمرده بود، و هیچ ملکی غصب نشده بود. همهچیز در کاسهٔ سرِ یک دهقانِ مالیخولیایی اتفاق افتاده بود. قلمها بر کاغذهای سررسید چرخیدند و حاضران به احترام این علم و میان نظریهٔ وارداتی و نمونهٔ بومی، کف زدند. هیچکس نپرسید رنجآباد کجاست و چه بر سر آن زن و خاک آمده است.
حمدالله پس از آن روز لب از لب باز نکرد. او با غریزهای روستایی دریافت که در این بنای سنگی، هر فریادی به نفعِ زندانبان تعبیر میشود؛ کلام، اسلحهٔ دشمن است و سکوت، تنها پناهگاهی که تهماندهٔ وقارِ انسانیاش را در امان نگه میدارد. این سکوت را نیز در پروندهاش «زوال تدریجی » ثبت کردند.
پرونده خاک خورد. حمدلله نه فراری مهیج از تیمارستان داشت و نه دیگر نامه ای به دادخواهیای که به نتیجه برسد. چند سال بعد، در زمستانی که سرمای خشک از پنجرههای بند بیماران اعصاب و روان به مغز استخوان نفوذ میکرد، حمدالله در سکوتِ سحرگاه بر تخت چوبی تیمارستان جان سپرد؛ در حالی که قبلتر ریههایش از سل و برونشیت کهنه مخزن درد شده بود . صبحگاه، هنگام سرکشی نگهبانان، پیکر لاغرش را بدون نام در ملحفهای پیچیدند و به گورستان حاشیهٔ شهر سپردند.
رسالهٔ دکتر در سالنامهٔ طب به چاپ رسید و نام او را در تالارهای دانشگاهی بلندآوازه کرد. سرگروهبان با بهای فروش زمینها، ملّاک محترمی! در شهرستان مجاور رنج آباد شد.
پیوند سنت و مدرنیته کار خود را کرده بود: قدرت سنتی مال را ربود، و دانش مدرن، حقیقتِ مصیبت را از حافظه سترد تا هیچ ردی از ستم در تاریخ ثبت نشود.
مخلص امین ظاهری