«هر جا دیی یه بَنی، بنیش ورا یه فَنّی!»
(هر جا ریسمانی (طناب) دیدی، نگهش دار برای یک کار مهم ).
این وردِ مقدّسِ «دادا» بود؛ هر بار که ننه دست روی کمر میگذاشت، به تلّ خرتوپرتهای گوشهی حیاط یا روی طاقچه چپچپ نگاه میکرد و زبان به گلایه میگشود. پیرمرد با همین ورد خود ، خط بطلانی میکشید بر تمام قواعد علم اقتصاد و دورریز. منطقش این بود: جهان پر از پیشآمدهای غافلگیرکننده است و حتی آن تکه ریسمان ، یا آن میخ کج و تکهسیم لخت، روزی تقاصِ حضور بیهودهاش را پس خواهد داد و گرهی از کار فروبستهی روزگار باز خواهد کرد. ما هم پا پس میکشیدیم؛ نه از سر پذیرش برهانش، بلکه از هراسِ مبهمی که در لحنش موج میزد. انگار اگر آن لولای زنگزده را به سطل خاکروبه میسپردیم، فردای روز کائنات دهان باز میکرد و تقاص همان یک قطعه را از جانمان میستاند. اما روز واقعه، آن «روز مبادا»ی موعود، هرگز سر نرسید و آنچه ماند، موزهای از بنهای بیفن و نیازهای دستنخورده بود.
دادا تنها نبوده؛ او یک سرباز کهنهکار در جبههی فراگیرِ این تروما بود؛ ترومایی جمعی که من آن را «سندرومِ بَنی-فَنّی» مینامم.
در تاریکترین دهلیز کمددیواری هر خانهی ایرانی، پشت کفشهای خاکگرفتهای که آسفالت هیچ گذرگاهی را لمس نکردهاند و زیر آوار سنگین لحافتشکهایی با بوی غلیظِ نفتالین و ماندگی، جعبهای مقوایی کز کرده است. چسبهای پهن قهوهایاش از رطوبتِ سالیان پوسته داده و چون زخمی کهنه دهان گشودهاند. درون این محفظه، گنجی در کار نیست؛ کلافی گرهخورده از شارژرهای سوزنی نوکیا، فیشهای پهن اریکسون و آداپتورهای سنگین اوایل دههی هشتاد جا خوش کردهاند؛ کنار خودکارهای تبلیغاتی از بانکهایی که نامشان از خیابانها محو شد، و دستهای فاکتور زردشده با جوهرهای ریخته که انگار سند طلبکاری ما از گذشتهاند.
برای چشمی غریبه و بیگانه با این فرهنگ ، اینها زبالهاند؛ پسماندههایی مستحقِ سطل خاکروبه. اما برای ما ساکنین درون این مرزها، این کارتن، یک بایگانیِ سرّی از «امکانهای از دسترفته» و «آیندههای نازیسته» است.
ما در فرهنگی قد کشیدهایم که حرص به انباشتن را لباسِ فاخر «تدبیر» میپوشاند. ما شیء را به خاطر کارکردش در اکنون نگاه نمیداریم؛ ما آن را به مثابهی خاکریزی در برابر وحشتِ عریان فقدان حفظ میکنیم. آن رادیوی لامپیِ تسمهپاره در تاریکیِ پستو، یا ردیف زردشدهی کتابهای کنکور دههی هفتاد، دیگر شیء نیستند؛ آینههای عبرتاند. هر کتاب، تندیسِ دانشمندی است که قرار بود بشویم و نشدیم؛ آن آچارهای فرسوده و جعبهبکسهای زنگ زده، تجسم آن مکانیکِ ماهر و مردِ همهفنحریفی است که در چرخدندههای ملالآور کارمندی له شد؛ و آن قوارهپارچههای سرمهدوزیِ تانخورده، پیکر زنِ سرزندهای است که ذوق و آراستگیاش را پای اجاقگاز و شستن رخت قربانی کرد.
به همین دلیل است که پیراستن خانه و بیرون ریختن این خرتوپرتها، هرگز یک نظافت ساده نیست؛ یک «سوگواریِ خاموش و پرملال» است. دست کشیدن از هر تکهآشغال، دست کشیدن از توهمی است که سالها با آن زیستهایم. اعتراف تلخی است به اینکه: «آن فصلی که منتظرش بودی گذشت، و آن آدمی که بنا بود بشوی، هرگز متولد نشد.»
در تار و پود ما، ترسی کهنه دویده است؛ هراس از قحطی، هراس از غارت، هراس از خالی ماندن انبار. آن کیسهی نایلونی که گوشه ای از آشپزخانه آویزان است و در شکمش صد کیسهی مچالهشدهی دیگر را میفشارد، صرفاً نشانهی بیسلیقگی نیست؛ یک «کهنالگوی تاریخی» است. ما زادگانِ صفهای نفت در زمستانهای استخوانسوز، و اعلام کوپن و وحشتِ قندِ نایابیم. برای ذهن زخمخورده از ناپایداریهای اقلیمی و ارزی، هر شیءِ دورریختنی، یک سکّهی تضمین برای فردای غیرقابلپیشبینی است. باورِ «شاید روزی به کار آید»، زنجیری نامرئی شد که دستوپایمان را بست و خانههایمان را گورستانِ اشیای معلّق میان مرگ و زندگی کرد.
ما این میراثِ اضطراب را از گذشتگان گرفتیم و با خرافهای مدرن پیوند زدیم: «اگر این سیم کهنه را دور بیندازم، فردا دقیقاً همان چیزی خواهد بود که بدون آن کارم لنگ میماند.» این دوراندیشی نیست؛ نوعی «باجسبیل دادن به بختِ نامساعد» است. ما با واگذار کردن متراژهای گرانقیمت خانهمان به زبالهها، در واقع به تقدیر رشوه میدهیم تا غافلگیرمان نکند.
خانههای امروز ما، حتی وقتی زیر لعاب رنگهای روشن و مبلمان مینیمال پنهان میشوند، در پستوها و زوایای تاریکشان همان موزههای هراسِ اجدادیاند. ما همخانهی ارواحِ تصمیاتِ معلق خویشیم. تمام عمر با ولع توشه اندوختیم برای روز مبادایی که هیچ قطبنمایی نشانش نمیداد؛ و در این احتکارِ بیپایان، تنها دارایی واقعیمان—یعنی «همین لحظه و وسعتِ تنفس در اکنون»—را زیر تلّی از آهنپارهها و پلاستیکهای کهنه دفن کردیم. غافل از اینکه برای واقعاً زیستن، پیش از خریدنِ قفسهها، باید جرأتِ خالی کردنشان را داشت؛ و برای تسلط به (بنی-فنی)اول باید ذهن و روان خود را از زباله ها و افکار پوسیده پاک کنیم .
مخلص امین ظاهری