عرض شود به حضورِ انورِ دوستان، این روزها که الزام به استراحت دارم خواه ناخواه این ذهن سرکشی می‌کند و به هر کجا میخواهد سر میکشد شرم حضور مانع از بیان درصد بالایی از سیاحت هاست و اگر انسان توان خواندن ذهن دیگری را داشت من الان از خجالت مطمن باشید سر از زیر شمد خارج نمی‌کردم از بس که بدی و زشتی و کارهای خاک بر سری در آن ولگردی می‌کند الحق که خداوند ستار العیوب است و باشد که به وقت مقتضی و سلامت این ذهن سرتق را چون طفلی نوپا تمشیت نمایم و این قول را در محضر شما محضری می‌نمایم و الوعده وفا .
به هر روی یکی از معدود دفعاتی که به پلید و صحنه های منشوری ذهنم نرفت امروز در مکالمه با رندی قضیه (آجر سنمار) را یاد آور شد اما کوره ای که در سرم روشن شده بود قرارم را بیقرار کرده بود فقط در دل خدا خدا میکردم سخن قیچی و کوتاه کند تا کمی چشم بر هم نهاده تا این سر دردش به در شود غروب خنک شد تنوره سر و خط خطی شد آنچه می‌خوانید. امید که اشکالات و ضعف قلم و بیان الکن را عفو فرمایید.
آری سابق بر این هم از ، اوسا ماشاءاللهِ معمار خود خوانده گفته ام که از صبح تا عصر صاحب کار بیچاره با کلی هزینه و خرج و چند نفر کارگر کار را به او می‌سپرد و عصر که دیوار را خیر سر مبارک با آجر بالا می‌آورد ندایی می‌آمد که فرار کنید که دیوار الان میرزد و واقعا می‌ریخت ، و ویران میشد اما این بنده خدا استثنا بود که این ملک در همه دوران هنر مند و استاد کار خبره کم نداشته و ندیده به خود اگر چه از معمار ماشاالله هیچ سازه ای به یادگار نمانده اما برای ادعای دومم سر هر سو بگردانید عمارت ها و سازه های تاریخی شاهد و سند هستند
حالا هی روده درازی کردم تا برسم به اینکه
. همه‌مان شنیده‌ایم که می‌گویند: «فلانی دستمزدش جزای سنمّار شد!» اما کمتر کسی نشسته دو پیاله چای با تاریخ بخورد تا ببیند اصلِ این قضیه چه روایت نابی بوده است.
به روزگاری که ما هنوز نه شناسنامه داشتیم، نه اداره‌ی ثبتِ اسناد و املاک، و نه مهندسِ ناظرِ شهرداری که بیاید رشوه بگیرد و پایان‌کار بدهد. حدود قرن پنجم میلادی بود و در بادیه‌الشام و ولایتِ حیره، مَلِکی نشسته بود به اسم «نُعمان بن مُنذر»—از همان اعرابِ لَخمی که هم زیرِ پرچمِ ساسانیانِ تیسفون سینه می‌زدند و هم وقتی بهرام گور را به دایگی پیش‌شان فرستادند، نازش را می‌کشیدند. نعمان دید بادیه‌نشین‌ها توی سیاه چادر می‌خوابند و بوی پشکل و گرد و خاک امان‌شان را بریده؛ گفت باید قصری بسازم که چشمِ کسری در تیسفون و قیصر در روم از حدقه دربیاید و حوری‌های جنت اگر مرخصی ساعتی گرفتند، بیایند اینجا اطراق کنند!
گشتند و یک معمارِ زبردست و گردن‌کلفت به نام «سِنمّار» پیدا کردند؛ بعضی می‌گویند رومی بود، بعضی می‌گویند ایرانی بود، اما هر چه بود از آن استادکارهای نابغه‌ای بود که شاقول را با زاویه‌ی تابشِ ستاره‌ی سهیل می‌انداخت و ملاتِ ساروجش را طوری ورز می‌داد که اگر کارد می‌زدی، خونِ سنگ بیرون می‌زد.
سنمّار، سال‌های متمادی—می‌گویند بیست سال تمام—توی آفتابِ سوزانِ بیابان عرق ریخت، زانو زد، سنگ و خشتِ پخته چید، مقرنس بالا برد و قصری بنیاد نهاد به اسم «خورنق». عمارتی که مورخان نوشته‌اند صبح یک رنگ بود، ظهر یک رنگ و وقتِ غروب با رنگِ شفق چنان سرخ میشد که انگار خودِ خورشید را توی دیوارهایش حبس کرده‌اند.
کار که تمام شد، بوی عود و عنبر هوا رفت. جناب نعمان با خدم و حشم و قبای زربفت آمد برای تحویلِ پروژه. از سرسرای ورودی تا شاه‌نشین را قدم زد، ایوان‌های هلالی را دید و چشمش به آن گنبدِ آسمان‌سای افتاد. سلطان از خود بی‌خود شد؛ آبِ دهانش راه افتاد و دست روی شانه‌ی سنمار گذاشت و گفت: «به لات و عُزّی سوگند، عمارتی ساخته‌ای که ملائک هم جگر ندارند لنگه‌اش را بنا کنند! هر چه صله و انعام بخواهی، از نقره‌ی مسکوک تا کنیزکان ماهرو، پیشکشِ دست و پنجولِ هنرمندت!»
تا اینجای کار همه‌چیز طبقِ معمول پیش می‌رفت؛ شاعران قصیده می‌خواندند، نقاره‌چی‌ها باد در بوق می‌کردند و سنمار هم باد به غبغب انداخته بود. اما امان از این «زبانِ سرخ» که در خلوت، سرِ سبز را حواله‌ی لحد می‌کند! مرحوم سعدی اگر آنجا بود حتماً درِ گوشِ سنمار می‌گفت:
«صدف‌وار گوهرشناسانِ راز / دهان جز به لؤلؤ نکردند باز»
اما سنمار، مهندس بود و متأسفانه سیاست سرش نمی‌شد؛ آدم‌های فنی معمولاً اهلِ حساب و کتابِ هندسه‌اند، نه رندی‌های اهلِ دربار.
شام را که کوفت کردند و کاسه لیسان کنار رفتند، نعمان با سنمار رفتند روی بامِ قصر تا بیابانِ پرستاره را از آن ارتفاع تماشا کنند. نسیم خنکی می‌آمد. سنمار، سرمست از تحسینِ پادشاه، خواست یک چشمه از شگردهای فوق‌تخصصی‌اش را رو کند تا شاید انعامِ چرب‌تری بگیرد. خم شد، در تاریک‌روشنِ مهتاب دست کشید روی گوشه‌ای از دیوارِ جان‌پناه و با نیشخندِ پیروزمندانه‌ای بیخِ گوشِ نعمان گفت:
«قربان! دستمریزادِ اصلی جای دیگر است. در تمامِ این عمارتِ عظیم، بنده یک خشتِ کلیدی نشانده‌ام که با هندسه‌ی غریبی تعادلِ کلِ بنا را حفظ کرده. این خشت، رگِ خوابِ خورنق است؛ اگر کسی با سرانگشتِ تدبیر دست ببرد و همین یک خشت را بیرون بکشد، توازنِ سقف‌ها در یک آن به هم می‌ریزد و کلِ این کاخ با تمامِ ستون‌ها و طاق‌هایش، طوری بر سرِ ساکنان آوار می‌شود که انگار از اول بیابانی صاف بوده است!»
نعمان پرسید: «خب، این سرّ را جز تو چه کسی بلد است؟»
سنمار خندید و با سادگیِ تمام گفت: «احدالناسی در زیرِ این آسمان خبر ندارد؛ فقط من می‌دانم و حالا هم شما!»
همین یک کلمه کافی بود تا چرتکه و ماشین‌حسابِ جباریت در کله‌ی نعمان به کار بیفتد. پادشاهان همیشه در وهم و مالیخولیا زندگی می‌کنند؛ در ذهنِ نعمان بلافاصله تصویر شد: «عجب! پس جان و تخت و ناموسِ من بندِ ناخنِ این مردک است؟ فردا اگر قیصر دو کیسه زرِ بیشتر به او داد، یا با وزیرم سرِ یک کنیزک دعوایش شد، دست می‌برد و همان خشت را میکشد و نعمان و دودمانش را زیر خاک مدفون می‌کند؟ تازه، از کجا معلوم که فردا نرود لنگه‌ی این کاخ را برای خسروپرویز بسازد و کاخِ مرا از سکه بیندازد؟»
سلطان حتی رنگ عوض نکرد. رسمِ ملوک همین است؛ با دست نوازش می‌کنند و با پا سر می‌برند. نعمان برگشت، نگاهی خونسرد به قد و بالای سنمار انداخت و گفت: «حیف است مغزی که این راز را توی خود نگه داشته، از این قصر دور بشود!» بعد رو کرد به میرغضب‌ها و با انگشت اشاره کرد به پایینِ دره: «همین الآن بیندازیدش پایین تا خورنق برای همیشه پایدار بماند!»
سنمارِ بیچاره حتی مهلت پیدا نکرد بگوید: «قربان! غلط کردم، شوخی کردم!»؛ در یک چشم‌برهم‌زدن، مثل یک کیسه کاه از بلندای همان برجی که خودش وجب به وجب بالا برده بود، در فضا معلق شد و مغزش روی سنگفرش‌های پای دیواری پاشید که هنوز ملاتش خنک نشده بود.
حالا شما کلاهت را قاضی کن! از آن روز هزار و پانصد سال می‌گذرد؛ نه از نعمان نشانی مانده و نه از آن قصرِ خورنق کلوخی بر جاست که شترهای بادیه به آن پوزه‌ای بمالند، اما حکایتِ «جزای سنمار» در سینه‌ی مردم مانده تا به هر کس که در این دیار زیادی شاهکار خلق می‌کند یادآوری کند: با پادشاهان اگر سر و کار داری، هنرت را نشان بده، اما هرگز نگذار بفهمند که نبضِ ویرانی‌شان در دستِ توست!
مخلص امین ظاهری
