نویسنده :امین ظاهری
((ملت عشق)) از آن رمانهایی است که نمیتوان موفقیتش را تصادفی دانست. الیف شافاک قصهگوست؛ خوب میداند چگونه خواننده را میان دو جهان نگه دارد: جهان الا روبنشتاین، زن میانسال آمریکاییِ خسته از ازدواجی سرد و فرسوده، و جهان شمس و مولانا در قونیه. همین رفتوآمدِ حسابشده، مهمترین امتیاز رمان است. هرجا یکی از دو خط روایی در آستانه فرسودگی قرار میگیرد، دیگری وارد میشود و روایت را دوباره جان میبخشد. زبان روان، ضرباهنگ مناسب و سادگیِ فریبنده نثر هم باعث شده کتاب برای طیف بزرگی از خوانندگان جذاب و دسترسپذیر باشد.
باید انصاف داد که شافاک در نزدیک کردن نام مولانا به مخاطب امروز موفق است. او از چهرهای که برای بسیاری فقط نامی بزرگ و دور بوده، تصویری داستانی و زنده میسازد و همین، کنجکاوی خواننده را برمیانگیزد. این احترام به جهان مولانا و شمس، دستکم در سطح جذب مخاطب، امتیاز کوچکی نیست. مشکل اما از جایی آغاز میشود که رمان میکوشد از همین هاله عرفانی برای مشروعیتبخشیدن به یک انتخاب اخلاقاً مسئلهدار استفاده کند.
الا زنی رنجدیده است؛ شوهرش به او خیانت کرده، زندگی مشترکش مدتهاست بیروح شده و احساس میکند در خانه خود نیز غریبه است. این وضعیت قابلفهم است و هیچ خواننده منصفی نمیتواند رنج او را انکار کند. مسئله این نیست که چرا الا از زندگیاش خسته شده؛ مسئله این است که رمان، مسیر بعدی او را چگونه صورتبندی میکند. آشنایی او با عزیز زاهارا از خلال متن و مکاتبه آغاز میشود، به دلبستگی میرسد و سرانجام به ترک خانه و دل کندن از زندگی خانوادگی میانجامد. آنچه آزاردهنده است، خودِ بحران نیست؛ نحوه روایت آن است. کتاب این رفتن را نه یک تصمیم تلخ، پیچیده و پرهزینه، بلکه نوعی بیداری، شهامت و رهایی نشان میدهد.
اینجاست که ملت عشق از یک رمان درباره تحول درونی، به متنی بدل میشود که گریز از تعهد را رمانتیک میکند. انگار کافی است از زندگی زناشوییات خسته باشی و کسی پیدا شود که تو را «بفهمد»؛ آنگاه ترک خانه، دل سپردن به مردی دیگر و پشت سر گذاشتن همهچیز، دیگر نه یک انتخاب خطرناک، بلکه گامی در مسیر حقیقت جلوه میکند. این همان نقطه لغزش رمان است. ادبیات حق دارد از نارضایتی، خیانت، فروپاشی و میل به نجات بگوید؛ اما وقتی بیوفایی در نور عرفان، لطیف و حتی شریف نمایش داده میشود، دیگر با یک روایت خنثی روبهرو نیستیم، بلکه با ارزشگذاری پنهانی طرفیم.
خیانت شوهر الا، تصمیم او را توضیح میدهد، اما تطهیر نمیکند. بیرون آمدن از یک ازدواج ناسالم حق هر انسانی است؛ اما میان پایان دادنِ مسئولانه به یک زندگی و آغاز رابطهای تازه در سایه همان زندگی، فاصلهای جدی وجود دارد. ملت عشق این فاصله را عمداً کمرنگ میکند. الا فقط از شوهرش جدا نمیشود؛ از مسئولیتهایش در مقام مادر و از تعهداتش در قبال خانواده نیز فاصله میگیرد. با این حال، روایت چنان شیفته «رهایی» اوست که کمتر مجال میدهد درباره زخمهای بهجامانده پرسش کنیم.
بزرگترین اشکال رمان آن است که برای زیبا کردن این تصمیم، از اعتبار مولانا خرج میکند. در جهان مولانا، عشق صرفاً نام باشکوهی برای هر کشش سوزان نیست. عشق، آدمی را از خودخواهی و هوس فراتر میبرد؛ قرار نیست هر خواسته پرحرارت را مقدس کند. مولانا خود هشدار داده است:
«عشقهایی کز پی رنگی بود
عشق نبود عاقبت ننگی بود»
این بیت شاید بهتنهایی درباره رابطه الا و عزیز داوری نهایی نکند، اما یک معیار مهم به دست میدهد: هر هیجان شدیدی عشق نیست، هر دلباختگی رهایی نیست، و هر شکستن پیمانی نشانه شجاعت نیست. اگر رابطهای برای حق جلوه کردنِ خود، ناچار باشد مسئولیت، تعهد و رنج دیگران را به حاشیه براند، باید در اصالتش تردید کرد.
مشکل ملت عشق این نیست که زنی را نشان میدهد که میخواهد نجات پیدا کند. مشکل این است که نجات را با بیمسئولیتی درهم میآمیزد. دفاع از حق انتخاب زن، نباید به حذف مسئولیت اخلاقی او بینجامد. همانطور که خیانت مرد را نمیتوان به نام بحران روحی بخشید، خیانت زن را هم نمیتوان در جامه رهایی تقدیس کرد. برابری، آنجا معنا پیدا میکند که برای هر دو، یک معیار اخلاقی داشته باشیم.
همینجاست که رمان، مولانا را هم ساده میکند. مولانای ملت عشق بیش از اندازه آماده است برای تأیید شورهای عاطفی انسان امروز؛ گویی هر جا دل فرمان داد، حقیقت همانجاست. حال آنکه در سنت مولانا، دل هم همیشه معصوم نیست و خواستن هم همیشه راهبر حقیقت نیست. عشق اگر انسان را از خود بزرگتر نکند، اگر او را به مسئولیت عمیقتر نرساند، فقط نامی زیبا بر یک میل نیرومند است.
ملت عشق کتاب بدی نیست؛ اتفاقاً مشکل همین است که کتاب بدی نیست. رمانی خوشساخت، روان و اثرگذار است و دقیقاً به همین دلیل، خطای آن مهمتر میشود. وقتی نویسندهای توانا، بیوفایی را در عطر عرفان میپیچد، خواننده دیرتر متوجه میشود که دارد بهجای فهم یک بحران اخلاقی، شیفته آرایش شاعرانه آن میشود.
راز محبوبیت ملت عشق شاید همین باشد: برای انسان خسته امروز، نسخهای شاعرانه از فرار میپیچد و نامش را رهایی میگذارد. اما هر فراری نجات نیست و هر شوری عشق نیست. گاهی آنچه در لباس عشق عرضه میشود، فقط میلی است که میخواهد از زیر بار مسئولیت بگریزد. هنر شافاک در این است که این میل را درخشان و دلفریب روایت میکند؛ خطای او نیز دقیقاً همینجاست که بیش از آنکه آن را نقد کند، به آن شکوه میبخشد.
مخلص امین ظاهری