آن سالها که ما راه افتادیم، توی سرِمان پر از صدای ورق خوردن کتاب بود. ما واقعاً باور داشتیم که باید خواند، باید دوید، تا بشود فهمید. به ما یاد داده بودند زندگی یعنی گاماس گاماس رفتن یعنی عرق ریختن روی هر خط و هر کار تا بالاخره روزگار روی خوش به آدم نشان بدهد. سیزدهبدرِ عمرمان تازه تمام شده بود؛ هفده-هجده سالگی با جیبهای خالی اما دلی که مثل تنور نانوایی داغ بود. چمدان را بستیم و زدیم به دل جاده. مثل ساموراییِ پیادهای که در تاریکیِ گرگومیش، فقط به برقِ شمشیرش اعتماد دارد، به سمت دانشگاه راه افتادیم؛ با خیالاتی که از فرطِ قشنگی، شبیه به خوابهای دورافتاده بود.
حالا اما، روزگار عوض شده. باید بنشینی پای حرفهای جوانی که پشتِ لبش تازه سبز شده، با چشمهایی که هیچ توفانی را ندیده اما پر از ادعاست. زل میزند توی چشمهایت، تکیه میدهد به صندلی و طوری نگاهت میکند که انگار همه مسیر و همه راهی که رفتی عبث بوده و خودت هم غلط هستی !!. با لحنی که بیشتر به شلاق شبیه است تا حرف، میگوید: «گیرم که رفتی و آن همه کتاب را جویدی؛ آخرش چه؟ حالا کجای دنیا را گرفتهای؟» و تو نگاهش میکنی و میبینی سیستم جامعه راه دفاعی برای تو باقی نگذاشته چطور تحصیل و دانش، مثل یک تکه سفال شکستهی بیارزش، گوشهی حیاط افتاده و کسی حتی زحمتِ برداشتنش را هم به خود نمیدهد.
جامعهشناسها به این وضعیت میگویند آنومی؛ یعنی همان بیهنجاریِ خودمان. وقتی قطارِ یک جامعه با سرعت از روی ریلهای اخلاقی و ارزشی عبور میکند، بدون اینکه ایستگاه بعدی مشخص باشد، مسافرانش دچار یکجور سرگیجهی جمعی میشوند. در این خلاء، دیگر تخصص و دودِ چراغ خوردن خریدار ندارد. جوانِ امروز پوزخند میزند، چون میبیند متر و معیارهای جامعه برای پاداش دادن، دیگر بر مدار دانایی و تلاش نمیچرخد.
درد اینجاست که نمیتوانی همهی تقصیرها را بیندازی گردن این نسل. این جماعتی که حالا اسمهای شیک رویشان میگذاریم، محصول سفرهای هستند که ما و متولیانِ بیحواسِ این دیار پهن کردیم. وقتی تخصص را توی باغچه دفن کردیم و برنامه و آیندهنگری را سپردیم دست باد، لاجرم طوفان درو خواهیم کرد خروجیاش شد نوعی بیماریِ روانیِ جمعی که در کتابهای روانشناسی به آن «استحقاق بیجا» میگویند. یعنی فرد پیش از آنکه قدمی بردارد، تصور میکند دنیا یک عذرخواهی و یک بدهیِ بزرگ به او بدهکار است. ما نسلی را بار آوردیم که در بمبارانِ ویترینهای رنگارنگِ دنیای مجازی بزرگ شد، اما هیچکس پشت صحنه و رنجِ کار را نشانش نداد. لشکری از جوانهای خیالباف که الفبای زندگی را بلد نیستند اما از زمین و زمان طلبکارند. دستهایشان خالی است، اما دهانشان به مطالبه باز است. کسی از آنها نپرسیده که پسر جان، کجای این هستی دیدهای که بی رنجِ کار و بیعرقِ پیشانی، سهمی به کسی بدهند؟
البته که در ایران و اجتماع فعلی دیده ولی آیا هر دیده ای درست و واقعیه ؟؟ !
این زیادهخواهیِ بیریشه، مثل خوره اول از همه جانِ خودشان را خاکستر میکند.
برای فهمیدنِ عمقِ این فاجعه، باید رفت به گذشته. به سالهای دور و فضاهای داغ و دمکردهی حمامهای عمومی که بوی خشت و چرک میدادند.
نقل است که روزگاری، پدر پیری دست پسر جوانش را گرفت و رفتند زیر سقف ضربیِ حمام. فضا چنان از بخار غلیظ پر بود که نفس در سینه حبس میشد. پیرمرد بعد از ساعتی شستوشو، جگرش از عطش سوخت. رو کرد به پسرش و گفت: «باباجان، یک جرعه آب به من برسان که دارم تلف میشوم.»
پسر با غُرولند و پاهای سنگین راه افتاد. در گوشهای از آن حمامها، همیشه اتاقک تاریکی بود مخصوصِ نوره کشیدن؛ و ظرفِ کهنه، جرمگرفته و کثیفی آنجا میگذاشتند که برای درست کردنِ موبر استفاده میشد؛ ظرفی که دیدنش هم حال آدم را دگرگون میکرد. پسرک از سرِ تنبلی یا بیحرمتی، همان کاسه را زیر شیر گرفت و پر از آب کرد و آورد داد دست پدر.
پیرمرد نگاهی به ظرف انداخت، نفسش را بیرون داد و زیر لب گفت: «خدا به دادت برسد بابا... فقط خدا به دادت برسد.»
یکی از همان وسطِ بخار حمام صدا زد: «پیرمرد! برای یک جرعه آب چرا دلِ جوان را میلرزانی و نفرین میکنی؟»
پیرمرد گفت: «این نفرین نیست، ترس از فرداست. سالها پیش در همین حمام، پدرم از من آب خواست. من تمام سوراخسنبههای حمام را گشتم تا یک ظرف بلوری و تمیز پیدا کنم، آب را خنک و گوارا با دو دست تقدیمش کردم. حالا نصیبِ من از آن همه احترام، این کاسهی نوره شد. وای به حالِ این بچه... فردا روز، بچههای خودش با او چه خواهند کرد؟»
این قصه، دقیقاً همان چیزی است که امروز به آن تروما یا آسیبِ بیننسلی میگویند. وقتی یک نسل تمام توان و عاطفهاش را خرج میکند و در مقابل چیزی جز بیحرمتی تحویل نمیگیرد، نخِ تسبیحِ جامعه پاره میشود. ما اکنون روی لبهی باریکِ همین گسست ایستادهایم؛ روی یک پیچِ تند و لغزنده. به قول فلاسفهی اجتماعی، ما دچار بحرانِ انگیزه شدهایم؛ یعنی ساختارهای ما دیگر نمیتوانند در دلِ نسل جدید انگیزهای برای مفید بودن، متعهد بودن و شرافتِ کاری بسازند.
جامعهی ما تشنه است، مثل همان پیرمردِ عطشزده میان بخارِ حمام. اما این عطشِ تغییری که امروز میبینیم، گاهی چنان بیرحم و بیهویت است که وقتی نقابش فرو میافتد، بندِ دل آدم پاره میشود. با دیدن این چهرهی خودخواه و بیمسئولیت، حتی سوسوی امیدی که در تاریکی خانه داشتیم هم رو به خاموشی میرود. خدا کند این پیچِ تند، ما را به تهِ دره پرتاب نکند و یادمان نرود که برای تشنگیِ این خاک، هنوز هم باید آب را در همان جامِ بلورینِ مسئولیت و اصالت تعارف کرد، نه در کاسههای چرکِ طلبکاری.
مخلص امین ظاهری