رمضون، هفتاد سال را رد کرده بود؛ یا شاید هم هفتاد، فقط عددی بود که مردم برایش جور کرده بودند تا لااقل سنوسالی برایش دستوپا شود. خودش که نه شناسنامهای داشت، نه خاطرهای روشن از کودکی، نه میدانست پدر و مادرش که بودهاند و ریشهاش به کجا بند بوده. خدا چشمهایش را از همان اول روی دنیا بسته بود؛ شاید از سر لطف، شاید هم از سر مصلحت؛ که همهی زشتیهای این زندگی را نبیند و با همان تاریکیِ مادرزاد، زودتر از بقیه کنار بیاید.
هیچکس نمیدانست اهل کجاست. فقط همه یادشان میآمد که از قدیم، از همان وقتهایی که بازار هنوز بوی روغن چراغ میداد و سقف گذرها از دود و رطوبت سیاه شده بود، رمضون در گذرِ پشتِ بازار قدیمی میپلکیده. همانجا مینشست، همانجا نان میخورد، همانجا شب را به صبح میرساند. کاسبها هم هوایش را داشتند؛ یکی برای چاشت صدایش میزد، یکی ناهارش را میداد، یکی اگر هوا سرد میشد، جایی گرم برایش دستوپا میکرد. نه فقط از سر دلسوزی؛ رمضون کمکم شده بود تکهای از خودِ بازار، مثل بوی هل و دارچین، مثل آجرهای نمکشیدهی دالان، مثل سرفهی پیرِ حجرهدارها.
رمضون اما فقط یک نابینای آوارهی تهیدست نبود. برای خودش شغلی داشت، آبرویی داشت، بساطی داشت. کارش خرید و فروش تسبیح و انگشتر بود. تسبیحهای شاهمقصود و سندل و کهربا را با لمس دانهها میشناخت و انگشترهای مردانهی نقره را از روی وزن و نقش رکاب، بهتر از خیلی از چشمدارها قیمت میگذاشت. عقیق، یشم، دُر نجف و باباقوری را جوری با سرِ انگشت میفهمید که انگار سنگها با او حرف میزند. همیشه هم سر و وضعی داشت که آدم، قبل از دلسوزی، اول محوش میشد. یک پالتوی خاکستریِ بلند میپوشید که تا زیر زانو میرسید و زمستان و تابستان، انگار جزئی از تنش شده بود. به مچ دستش همیشه چندین تسبیح آویزان بود که با هر حرکتش آرام به هم میخوردند و صدایی ریز و آشنا درمیآوردند. هر انگشتش هم تا جایی که جا میشد، درگیر انگشترهای نقره بود؛ با نگینهای درشت و رنگارنگ، انگار تمام نادیدههای دنیا را ریخته باشند روی دستهایش تا جبران چشمهای خاموشش شود.
با این همه، رمضون از آن آدمهایی نبود که نان مردم را بخورد و سرش را پایین بیندازد. غروری داشت که از خیلی از بیناهای این شهر، راستقامتتر بود. برای همین، سالها بود بیآنکه کسی از او خواسته باشد، خودش را پاسبانِ شبهای بازار کرده بود. شبها وقتی کرکرهها پایین میآمدند و راسته از هیاهوی روز خالی میشد، رمضون عصای چوبیاش را برمیداشت و دست به دیوار راه میافتاد. قدمبهقدم، حجرهبهحجره، گوش میسپرد به نفس بازار. هرچه هم بهش میگفتند: «رمضون، ما از تو انتظاری نداریم»، به خرجش نمیرفت. انگار این نگهبانی، ادای دینی بود از طرف او؛ تا جواب نان و نمکی را که سالها از همین بازار خورده بود، داده باشد.
البته او هم آدم بود. سن و سالی ازش گذشته بود و تنِ خسته، گاهی از هر وظیفهای زورمندتر است. خیلی شبها گوشهای، کنار دیوار مسجد یا دمِ یک حجرهی بسته، خوابش میبرد. خوابی کوتاه اما سنگین. همان وقتها هم گاهی دستی به حجرهای میرسید و چیزی ناپدید میشد. اما کاسبها چیزی به رویش نمیآوردند. نه چون به نگهبانیاش امید بسته بودند؛ بیشتر برای اینکه دلشان نمیآمد غرور پیرمرد را خرد کنند. میدانستند رمضون اگرچه چشم ندارد، اما دلش از خیلی از نگهبانهای دنیا بیدارتر است.
یک شب، از نیمه گذشته بود. بازار در سکوتی فرورفته بود که صدای راه رفتنِ موش هم توی آن آبرو پیدا میکرد. دزدی، از همان دردنابکارهای شبرو، روی قفلِ یکی از حجرهها خم شده بود و سرگرم باز کردنش بود. رمضون هم طبق عادت هر شب، آرامآرام، دست به دیوار و عصا به دست، از لای تاریکیِ گذر جلو میآمد.
دزد چنان غرق کار خودش بود که نفهمید پیرمرد به او نزدیک شده. رمضون هم که چشم نداشت راه را ببیند، قدمی برداشت و پایش خورد به تنِ دزد که روی قفل خم شده بود.
دزد یکهای خورد؛ انگار جانش را از پشت صدا کرده باشند. قلبش پرید توی دهانش. اما همان لحظه که فهمید رمضون نابیناست، خودش را جمعوجور کرد و سعی کرد ترسش را قورت بدهد.
رمضون ایستاد. سرش را به سمت او برگرداند و گفت:
«کی هستی؟ این وقت شب اینجا چی کار میکنی؟»
دزد گفت:
«یه بندهخدا...»
رمضون ابرو در هم کشید:
«بندهخدا این وقت شب، چسبیده به درِ حجره، چه میکنه؟»
دزد که زبانش از خودِ دستش دزدتر بود، گفت:
«داشتم ویولن میزدم.»
رمضون لحظهای ساکت ماند. بعد گفت:
«مرد حسابی، درسته من کورم، ولی کر که نیستم. اگه ویولن میزدی، پس چرا صدای سازت رو نشنیدم؟»
دزد پوزخندی زد و گفت :
«صداش فردا صبح درمیاد.»
و راست هم میگفت
سازِ دزد، از آن سازهایی خواهد بود که شب بیصدا کوک میشوند و صبح، تازه نالهشان بلند خواهد شد. فردا صبح، صاحبِ حجره به بازار خواهد آمد و بهجای یک روز معمولیِ کاسبی، با درِ از جا درآمده، قفلِ شکستهی افتاده روی زمین و حجرهای مواجه خواهد شد که دستِ تاریکی، تا جایی که توانسته، به یغمایش برده است.
آن وقت صدا درمیآید.
صدای آهِ مردی که یک عمر جنس جمع کرده و حالا خالی شدنِ حجرهاش را با چشم خودش خواهد دید.
صدای دویدنِ کاسبها در راسته.
صدای پچپچِ مردم.
و مهمتر از همه، صدای حقیقتی که همیشه دیر به گوش آدم میرسد.
راستش دنیا همین است. خیلی چیزها همان وقتی که دارند از ما دزدیده میشوند، صدا نمیدهند. نه وقتی جوانیمان آرامآرام میرود، نه وقتی اعتمادمان ترک برمیدارد، نه وقتی کسی از تاریکیِ حواسپرتیِ ما بالا میرود و دست میبرد به داراییِ دل و جانمان. همهچیز بیصدا اتفاق میافتد. بعد، یک صبحِ معمولی از راه خواهد رسید و ما یکدفعه وسطِ روشنایی، با یغما رفتنِ چیزی مواجه خواهیم شد که خیال میکردیم سرِ جایش امن مانده است.
حکایتِ رمضون و دزد، فقط قصهی یک حجره نیست؛ قصهی همین زندگی است. ما همه ،جایی از عمرمان شبیه رمضونیم: دستمان به دیوار است، دلمان خوش است که داریم نگهبانی میدهیم، خیال میکنیم حواسمان به همهچیز هست؛ اما درست همان نزدیکی، کسی روی قفلِ بختمان خم شده است. بعد وقتی صدا درمیآید، دیگر نه از قفل چیزی مانده، نه از اطمینانِ قبل.
شاید برای همین است که بعضی آدمها کور به دنیا میآیند و بعضیها دیر میبینند. کوریِ رمضون از اولِ خلقت بود؛ بدبختی اما اینجاست که خیلی از ما، با دو چشمِ باز زندگی میکنیم و باز هم تا صبحِ بعد، هیچچیز را نمیفهمیم.
مخلص امین ظاهری