
هنوز امضا و خط پدرم روی کاغذ رضایتنامه اردو در خاطرم زنده است ، رضایتنامهای نوشت که برای من حکم جواز عبور از کودکی به دنیای بزرگترها داشت:
«اینجانب... ولی دانشآموز... رضایت کامل دارم که فرزندم به همراه اولیای مدرسه ابتدایی شهدا در تاریخ... در اردو سیاحتی، تفریحی حضور داشته باشد.»
کلاس دوم ابتدایی بودم و قرار بود ما را به اردو ببرند؛ اردوی سیاحتی ـ تفریحی. اما مقصد، آرامگاهی بود. شاید فکر کنید این همان عادت زشت و کهنهی ما ایرانیهاست: مردهپرستی. ما مردهها را بیشتر از زندهها دوست داریم؛ سنگ را بیشتر از آدم، مراسم را بیشتر از حضور، و سرخاک رفتن را با تفریح قاطی میکنیم. مدرسه هم ما را به نام سیاحت و تفریح، به کام قبر برد. اما این قبر با آن قبرهای دیگر فرق داشت؛ این آرامگاه، قبر مرده ای معمولی نبود، خانهی شاعری بود که با اشعارش هنوز نفس میکشید.
فاصله کمتر از ده کیلومتر بود، اما در ذهن ما به اندازهی فاصلهی زمین تا آسمان. چند روز قبل از اردو، سر از پا نمیشناختیم. زنگ تفریح، حیاط مدرسه شده بود اتاق لجستیک و برنامه ریزی یک سفر بزرگ: کی کنار کی مینشیند، کی ناهارش را با کی عوض میکند، کی زودتر به اتوبوس میرسد. شب قبل، کیف اردو مثل موجودی زنده کنارم تا صبح نشست . مادرم ظرف و ظروف ملامین را لای دستمال میپیچید و مدام میگفت «مواظب باش نشکنه!!»؛ من قمقمه، دستمال، و لوازم شخصیام را یکییکی میشمردم. انگار نه انگار مقصد کمتر از ده کیلومتر آنطرفتر بود. همان کیف سنگین، همان ظرف و ظروف، و همان رضایتنامهی دستنویس، مقدمات سفری را فراهم میکرد که نمیدانستیم نامش «آشنایی با شعر» است.
فردا صبح، مینی بوسی با بوی گازوییل و صندلیهای مخملی، ما را از کوچههای کودکی کند و به جادهای برد که در انتهایش شاعری خفته بود. آن روز من هنوز مشغول شمردن ظرفهای ناهار و خاطرات کیفم بودم که ناگهان حس کردم آن ده کیلومتر، فاصلهی بین «کودکی» و «شعر» را پر کرده است.
اما آنجا سرِ خاک و مزار معمولی نبود؛ بر بلندای تپهای سرسبز ایستاده بودیم در آستانهی آرامگاهِ ((میر رضی آرتیمانی))؛ رندی که تنش لای خاک و سنگ بود، اما طنین کلماتش هنوز در هوای دامنههای الوند موج میزد.
برای شناختن رضی، اول باید خاکش را شناخت. «تویسرکان» شهری است کوهپایهای و خنک در جنوبغربی استان همدان؛ نگینی محصور میان باغهای کهنسالِ گردو در دامنههای جنوبی کوهستان الوند. درست در شمال این شهر و در مجاورت باغات مصفای آن ، روستایی باصفا و پردارودرخت جا خوش کرده به نام «آرتیمان»؛ آبادیِ چشمهها و درختان توت که در حوالی سال ۹۷۸ هجری قمری، گهوارهی کودکی شد به نام سید محمد، مشهور به «میر رضی ارتیمانی ».
رضی شاهزاده نبود و از اشرافِ دیوانی زاده نشد، اما فرزند خاکی بود که از در و دیوارش ذوق میتراوید. در جوانی برای کسب ادب و معرفت راهی همدان شد و در مکتب «میر مرشد بروجردی» زانو زد. طبع برّنده، فصاحت کلام و خط خوش، او را راهی اصفهانِ عصر شاهعباس صفوی کرد؛ پایتختی غرق در جلال و سیاست. رضی در دارالانشای شاهی جا گرفت، منشیِ خاصه شد و چنان قربی یافت که در منابع تاریخی ذکر شده به عنوان «داماد خاندان سلطنتی صفوی» پذیرفته شد و با یکی از منسوبان بیت شاهی پیوند بست .و شد داماد خانواده سلطنتی
حاصل این دوران، پسری بود به نام « ابراهیم» متخلص به «ادهم»؛ شاعری که در پایتخت، شاگردیِ حکیم و متکلم نامدار، «میرداماد» را کرد و بعدها هوای سفر به هند و دربار گورکانیان به سرش افتاد.
احوال و جایگاه رضی در معتبرترین اسناد دورهی صفوی و پس از آن بازتاب یافته است؛ از سطور موشکافانهی «تذکره نصرآبادی» گرفته تا صفحههای «مجمعالفصحا» و «ریاضالعارفین»رضاقلیخان هدایت و اشارات «بستانالسیاحه». همهی این منابع شهادت میدهند که رضی با وجود نزدیکی به کانون قدرت، اسیر تملق و جاه نشد. او ردای تشریفات پایتخت را واگذاشت، به دیار مادریاش بازگشت و در کسوت شیخالاسلامی و انزوایی عارفانه در تویسرکان زیست تا سال ۱۰۳۷ هجری قمری که رخت از جهان بست.
میر رضی وصیت کرده بود پیکرش را بر فراز تپهای مشرف به باغات و درهی آرتیمان به خاک بسپارند؛ تپهای موسوم به «همینه».
آرامگاه امروزین او، تجلیِ هارمونی میان سنت و مدرنیته در معماری است؛ بنایی تمامآجری و یادمانی که فرم هندسیِ هشتضلعی و کشیدهاش با طاقنماها و دهانههای رفیع، شکوه معماری عصر صفوی را بازآفرینی میکند. این بنا با اتکا به سازهی پایدار، پلان چهارگوش مرکزی و دهانههای قوسیِ متقارن، به شکلی طراحی شده که بادگیر و منظرهساز باشد و اشراف کاملی به دره و باغهای پیرامون داشته باشد؛ اثری باارزش که به دلیل اصالت طرح و شأن ادبی مدفون در آن، در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شمارهٔ ثبت ۱۸۷۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
اما ماندگارترین عمارتِ رضی، نه بر تپهی همینه با آجر، که در تاریخ ادبیات با جوهر «ساقینامه» ساخته شد؛ خروشی ناب بر وزن حماسه که زهد ریایی را ویران میکرد:
> الهی به مستانِ میخانهات
> به عقلآفرینانِ دیوانهات
> الهی به آنان که در تو گماند
> نه آنان که در جستوجوی تواماند
> قلم بکش بر سر نامِ من
> به فرجام گردان سرانجامِ من
رضی در این ابیات، مرز میان دینداری دکاندارانه و فنای حقیقی در ذات حق را ترسیم میکند. او خردِ سوداندیش را به نقد میکشد و در فرازی درخشان میگوید: «قلم بکش بر سر نام من»؛ نفیِ تام و تمامِ هرچه «منیت»، شهرت و جاهطلبی دنیوی است.
حالا سالها از آن مینی بوس پر از هیاهو، رضایتنامهی آچ پدرم و ظرف برنج لعابیِ مادرم میگذرد. امروز میفهمم آن روز ما به مقصد یک قبرستان نرفته بودیم؛ آن اردو یک نقطهی عطف ناخودآگاه بود؛ جرقهای که الفت من با کلمه و ادبیات را رقم زد. در تمام سالهایی که دستم به قلم رفته، آن پیرمردِ خوابیده بر تپهی همینه، همان همشهریِ رندی که دربار شاه را به آرامش خاک آرتیمان بخشید، راهنما و چراغ نامرئی من در فهم جانِ کلمات بوده است.
مخلص امین ظاهری