میخوای فالت بگیروم ؟! بیا فالت بگیروم.

اتاق نمور بود و بوته‌های اسپند در منقل سفالی زیر لایه‌ای از خاکستر می‌سوختند و بوی تندی از  بخور  سرکه و گیاهان ناشناخته در هوا موج می‌زد. زن ها  چانه‌به‌چانه نشسته بودند یکی از آنها   با چشمانی که از فرط شگفتی و هیجان  برق می‌زد، دست‌هایش را در هوا تکان می‌داد: «خواهر، به همین چادرِ سرم قسم، من هنوز کلمه‌ای به زبان نیاورده بودم که همه‌چیز را مثل چی گذاشت کف دستم بخدا تا نشستم  نه گذاشت نه برداشت و بالا و پایین منو گفت . طوری زل زد به چشام که با خودم گفتم این آقا یا از ما بهترونه یا نظر کرده؛ که همه‌چی از من و زندگی من و از خودم بهتر خبر داره...»
این صحنه، روایتی از یک دیدار ساده یا پدیده‌ای منحصربه‌فرد نیست؛ پنجره‌ای است به شگردی دیرپا که در آن، تاریکیِ ذهنِ انسانی دردمند و بی‌پناه به قفسی از اطاعت بدل می‌شود.
به دنیای رمالان و فالگیرها کف بین ها خوش آمدید .
رمالان، کف‌بینان و فالگیران  تباری و قدمتی  به درازای تاریخ مدنیت دارند. از معابد کهن بابل و مصر باستان تا غیب‌گویان دلفی در یونان، از رملی‌های دوره‌گرد بازارهای مشرق‌زمین تا فالگیران کارت‌های تاروت در کلان‌شهرهای معاصر، این صنف همواره پایدار مانده است. شکل کار، آرایش صحنه و ابزارها با زمانه و جغرافیا دگرگون شده؛ گاه ردای کهانت بر تن کرده‌اند، گاه کلاه درویشی و نعل اسب نشانده‌اند، و گاه در پوششِ مشاورانِ انرژی‌درمانی و فالگیران مجازی ظاهر شده‌اند، اما ستون‌های بنیادینِ این پیشه در تمام اعصار دست‌نخورده باقی مانده است.
این جماعت بی‌شباهت به آن تاجران کهنه‌کار و بی‌سوادی نیستند که بی‌آنکه در مکتبی درس خوانده باشند یا قاعده‌ای از حسابان و علوم ریاضی  بدانند، در سر بازار چنان در کسر و میزان و حساب‌وکتاب سود و زیان و اخذ درصد از اعداد و ارقام خبره می‌شدند که انگشت‌حیرت بر دهان مدرسان ریاضی می‌نشاندند. کف‌بین و رمال نیز دانشمندی دانشگاه‌دیده نیست که در دانشگاه طبابت آموخته باشد ؛ او به اقتضای سود، در بهترین زمان و بر سر مناسب‌ترین طعمه، چکیدهٔ کاربردی علوم پزشکی قدیم را به خدمت مکر خویش درآورده است، بی‌آنکه مراجع بینوا بداند طرف مقابلش  پای در کفش چه بزرگانی کرده .
بزرگ‌ترین و کارآمدترینِ این دانش ها، آشناییِ تجربی با روان‌شناسیِ توده‌ها، رفتارشناسیِ هیجانی، و به‌ویژه دست‌برد زدن به ذخیرهٔ علمیِ طب سنتی است؛ تجارتی نامشروع بر بستر دانشی اصیل.
برای درک این شعبده، ناگزیر باید به خلاصه  همان دانشی نگریست که قرن‌ها در سنت حکمت و دانش ایران زمین، از (الحاوی) رازی تا (قانون) ابن‌سینا، تدوین و ممارست می‌شد؛ دانشی که امروزه نیز گستره و ظرافت‌های تشخیصی‌اش اعجاب‌آور است. برعکس طبابت امروز که بر پایهٔ دستگاه‌های آزمایشگاهی، پرتوهای تخصصی رادیولوژی، تصویربرداری‌های چندبُعدی و مشارکت زنجیره‌ای از متخصصان مختلف شکل می‌گیرد، حکیمِ روزگار گذشته مجهز به هیچ ابزاری، بیرون از حواس پنج‌گانهٔ خود نبود. او تمام تکیه‌اش را بر معاینهٔ بالینی محض استوار می‌کرد: کاوش دقیق در رنگ و قوام چهره، حالت نگاه و شفافیت عنبیه، برافروختگی عروق، شکل و خشکی اندام‌ها، و بالاتر از همه، هنرشگفت‌انگیز نبض‌شناسی.
در طب کهن، نبض تنها شمارشگر تپش مکانیکی قلب نبود، بلکه شریانی بود که زیر انگشتان طبیب احوال تمامی احشای درون را بازمی‌گفت. طبیب با ارزیابی مولفه‌های بنیادینِ نبض—از قبیل بزرگی و خردی (عظیم و صغیر)، قوت و ضعف، نرمی و خشکیِ جدار رگ (لین و صلب)، سرعت و کندی (سریع و مبطی)، و نظم و پریشانی تواتر—می‌دانست چه آتشی در کدام دیگ اندرونی شعله‌ور است. نبضی صلب و پرجهش، با حرکتی همچون دندانه‌های اره (نبض منشاری)، از التهابات حاد و بخارات دموی پرده برمی‌داشت؛ و نبضی کند، فرورفته در عمق گوشت (غائر) و باریک، خبر از انجماد سودا و فرسودگی قوای باطنی می‌داد.

طبیب این اطلاعات لمسی را با شرح‌حال‌گیری موشکافانه و قیافه‌شناسی گام‌به‌گام پیوند می‌زد. اگر چهره‌ای سرخ مایل به تیرگی، با رگ‌های برآمده در شقیقه، چشمانی سرخ‌دوخته و لبانی مایل به کبودی پیش رویش می‌نشست، فوراً نشانه‌های «کثرت دم» و غلبهٔ غلظت خون را پیش چشم می‌آورد. طبیب می‌دانست که چنین تنی، الزاماً در شب‌ها دچار کندی دوران خون و نارسایی اکسیژن‌رسانی می‌شود؛ در نتیجه، بیمار هنگام خوابیدن به پشت گرفتار تنگی نفس، سنگینی قفسه سینه، دیدن کابوس‌های دهشتناک سقوط و خفگی، و بیدار شدن‌های ناگهانی با حس وحشت و بختک خواهد بود. از سویی، زردی کدر و بی‌رمق سفیدی چشم و خشکی لب‌ها نشانهٔ سرکشی صفرا و اختلالات کبدی بود؛ رنگ‌پریدگی سیمای گچی همراه با ورم زیر پلک، نبض سست و کند، و تنبلی در حرکات از طغیان بلغم و سستی مفرطِ هاضمه سخن می‌گفت؛ و سرانجام تیرگی زیر چشم، خشکی مفاصل، لاغری و فرورفتگی گونه‌ها، ردپای رسوب سودا بود که در رفتارِ بیمار خود را به شکل وسواس‌های فکری، اضطراب‌های بی‌دلیل و بدگمانی‌های مکرر نشان می‌داد.

اما در پس پردهٔ اتاقِ نیمه‌تاریک رمال، این سامانهٔ معرفتی به شکلی غیراخلاقی مسخ می‌شود. و به نوعی با اعلام عوارض بیماری ذهن مراجع را از راهی سنگلاخ و بی راهه به مقصدی که خود میخواهد رهنما و راهبر می‌شود.  رمال هرگز شبیه به طبیب حاذق با مراجع سخن نمی‌گوید؛ او واژگان علم و اصطلاحات بالینی را بر زبان نمی‌آورد، چرا که هدفش درمان تن نیست، بلکه تسخیر اراده و صید ایمان اوست. اگر به زنی که با رخسار تیره و پرخون، نفس‌های پرصدا و چشمانی متورم روی فرشِ مندرس نشسته بگوید «خونِ تو غلیظ شده، تری‌گلیسرید و هموگلوبین بدنت بالاست و به حجامت و اصلاح غذا نیاز داری»، آن افسون فرو می‌ریزد و زن راهی عطاری یا مطب می‌شود. بنابراین، رمال با استادی تمام، علم را پشت پرده نگه می‌دارد و مستقیماً به سراغ ترجمهٔ نشانه‌های بالینی به زبان ماوراءالطبیعه می‌رود. او به بهانهٔ فال‌بینی دست زن را در دست می‌گیرد؛ سرانگشتانش با تأنی روی نبض می‌نشیند، گرمای خون، جهش پرفشار و تپش نامنظم زیر پوست را می‌سنجد، لرزش مختصر انگشتان، رگ‌های سرخ درون سفیدی چشم و خطوط پر از تنش پیشانی را در یک نگاه صیادانه اسکن می‌کند و ناگهان با لحنی شمرده، مرموز و از موضع دانای کل زمزمه می‌کند: «شبا خوابت بد شده... نفست سنگین می‌شه، درسته؟ سرت هنوز به بالش نرسیده انگار یه بار سنگین می‌افته روی سینه‌ات... همه‌اش با هول از خواب می‌پری، هی حس می‌کنی یکی کنار تختت نفس می‌کشه یا گلوی تو رو با دستاش فشار می‌ده...»

درست در همین نقطه است که قلاب به گلوی شکار گیر می‌کند. زنی که تا آن لحظه دهان نگشوده، وقتی هراس‌انگیزترین و مخفی‌ترین تجربهٔ شب‌های تنهایی‌اش—یعنی عوارض مکانیکی و فیزیولوژیک انسداد عروق و غلظت خون—را از دهان غریبه‌ای در اتاق فالگیری می‌شنود، به یکباره تمام سپرهای عقلانی‌اش در هم می‌شکند. مو بر تنش سیخ می‌شود، لرزه بر اندامش می‌افتد و عمیقاً باور می‌کند که در برابر نیرویی مافوق بشری زانو زده است؛ چشمی که گویی تا عمق تاریک خوابگاهش نفوذ کرده و حقیقت بختک را دیده است. از این نقطه به بعد، رمال دیگر نیازی به پیشگویی ندارد؛ او عارضهٔ زیستی را نه به تن، بلکه به «جن‌زدگی»، «چشم‌زخم حسودان» یا «طلسمِ خفته در خاک گورستان» گره می‌زند تا برای باطل کردنِ سحری که خود در ذهن قربانی کاشته، طلسم‌های گران‌قیمت بفروشد.

همین ترفندِ بالینی در سایر غلبه‌های طبعی نیز با مهارت مویرگی اجرا می‌شود. هنگامی که دختری جوان با چهره‌ای مات و کاهی‌رنگ، گودی‌های کبودِ زیر چشم، انگشتانی یخ‌کرده و نبضی ریز و پرتنشن پیش رویش می‌نشیند، طبیب  باشد به درستی رسوب سودا در مغز، ضعف طحال و نارسایی گوارش را تشخیص می‌دهد که عارضهٔ روانیِ مستقیم آن نشخوار فکری، گریه‌های بی‌اختیار، ناامیدی مفرط و هراس از طرد شدن است. اما رمال، دست سرد و خشک دخترک را لمس می‌کند و با چشمانی که گویی غیب را می‌کاوند می‌گوید: «تنهایی... وسط جمع هم که می‌شینی دلت غریبه‌ست. دم غروب که می‌شه دلت بی‌خودی هُری می‌ریزه پایین، هی بغض می‌کنی، فکرای سیاه مثل خوره می‌افته به جونت و صدایی ته سرت می‌گه تو هیچ‌وقت روی آرامش رو نمی‌بینی... بختت رو با استخوان مرده قفل زدن؛ یکی سنگینیِ سیاهی انداخته تو طالعت.» دختر که دردهای روحی ناشی از به‌هم‌ریختگی تعادل بیولوژیکش را عریان در کلام رمال می‌بیند، ناگزیر تسلیم می‌شود.

یا مراجعی که با چهره‌ای پف‌آلود، چشمانی خمار، زبانی با بار سفید و نبضی بسیار کند و لَخت—نشانه‌های رکود مزاج، افت شدید متابولیسم و غلبهٔ بلغم—وارد می‌شود، به‌جای شنیدن هشدار دربارهٔ خمودگی کبد و ایستایی گوارشی، با زبانی رعب‌آور این‌گونه مهار می‌شود: «پاهات رمق نداره... انگار وزنهٔ صد منی بستن به مچ پاهات. صبح‌ها زور داری از جا بلند شی، هر چی اراده می‌کنی هیچی پیش نمی‌ره؛ آبِ دعای کهنه ریختن پشت در خانه‌ات تا زمین‌گیرت کنن.»

بدین‌ترتیب، جماعت کف‌بین و رمال شاهکارِ تشخیص‌های تجربیِ قدما را به تورهایی برای صید روان‌های خسته و مضطرب بدل می‌سازند. آنان زبان فیزیولوژی را به لهجهٔ دیو و پری ترجمه می‌کنند؛ نخست حقیقت را از تنِ بیمار بیرون می‌کشند، آن را با چاشنی قداست و هیبت درمی‌آمیزند و سپس همان را به عنوان نشانه‌ای لاهوتی و دانشی از عوالم غیب، به بهایی گزاف به خودِ او بازمی‌فروشند. این همان بازیِ شگفت و شوم با روان انسانی است؛ تجارتی باستانی که مایهٔ دوامش، ناآگاهی آدمی از شگفتی‌های کالبد خویش و شعبده‌بازیِ حریف در بهره‌برداریِ فریبکارانه از علم است.
مخلص امین ظاهری