موکبِ همایونی در سایه‌سارِ گردوهای (گزندر )

اردوی همایونی در رجعت از خاکِ عتبات، پس از طیِ منازل و عبور از شیب و فرازِ راه‌ها، به سرحداتِ مصفای تویسرکان درآمده بود. سرزمینی خنک و کوهسارنشان، آراسته به باغاتِ گردوی کهنسال که کلاه از سرِ سوار می‌انداخت.  در دره‌ای خرم، که  (گزندر ) نامند دو سه فرسنگ دور از حصارِ ولایت، خرگاهِ سلطنتی و سراپرده‌های دیبا برافراشته شد تا ناصرالدین‌شاهِ قاجار دمی از غبارِ راه بیاساید.
عصرگاهان، شاهنشاه فارغ از تشریفاتِ دیوان و دور از چشمِ امرا، دست در دستِ سوگلیِ ماه‌طلعتِ حرمسرا، سبک‌بال رو به جانبِ باغستان نهاد. این کمترینِ چاکران نیز به فاصله‌ای ادب‌آمیز، سایه‌وار در پیِ قبلهٔ عالم گام برمی‌داشتم و زیر لب چهارقل می‌خواندم مبادا گزندِ چشمی بر ساحتِ شهریار نشیند.
در شیبِ تندِ ماهوری، ناگاه چشمِ همایونی به پیرمردی فرتوت و استخوانی افتاد که همراهِ زنی سپیدموی و باریک‌اندام با پشتی چون کمان خمیده، هیزم از باغ برمی‌چیدند و بر اجاقی خُرد، کتریِ مسینِ دوده‌گرفته‌ای را به جوش آورده بودند؛ خاک‌نشینانی فارغ از هر بند و جلالی میزبان خورشید عالم تاب شاهنشاه قدر قدرت ناصر الدین شاه قاجار شدند

پیرمرد به رسمِ دهقانان، با دستانی تکیده و آفتاب‌سوخته، استکانی چایِ کوهی پیشکش آورد. شاه که طبعی مایل به مطایبه داشت، بر تخته سنگی  تکیه زد، چایی را به لب آشنا ساخت، نگاهی به اندامِ تاخورده و چهرهٔ پرشیارِ پیرزن انداخت و با لبخندی  همراه با شیطنت و شوخی در گوشِ دهقان زمزمه کرد:
«مشتی، با این تن فرسوده و این قامتِ شکسته‌ای که بر دوشِ زنت نشسته، هنوز رغبتی در جان داری که چراغِ الفت برافروزی و دست در گردنِ چنین همدمی درآوری؟»
پیرمرد بی‌آنکه دستپاچه شود، داس را بر خاک نهاد. لختی در سیمای رنج‌کشیدهٔ جفتِ خویش نگریست، آن‌گاه چشم به طراوتِ تازه و بی‌گزندِ خاتونِ شاه دوخت و با طمأنینه‌ای که گویی عصارهٔ هفتاد سال باد و برف کوهستان بود، به نرمی گفت:
«ای آقا، دلدادگی بر شاخهٔ بی‌خار و عاشقی با گلی که پای در آبِ خنک و سر در ناز دارد هنر نیست؛ هر نوخاسته‌ای به این کار تواناست. مردی و وفا آنجاست که چون روزگار طراوتِ باغچه را سترد و بارِ سالیان کمر را خمید، باز هم پای خاکسترِ یکدیگر بسوزی و گرمابخشِ کلبه باشی؛ وگرنه در اردیبهشت، زاغ هم لافِ بلبلی می‌زند.»
کلام که منعقد شد ، خنده بر لبِ ناصرالدین‌شاه منجمد گشت. سکوتی سنگین زیر سایهٔ گردوهای تناور خیمه زد و سلطانِ ممالکِ محروسه، مبهوت از فرزانگیِ این دهقانِ خاک‌نشین، دست بر شانهٔ او نهاد و طعنهٔ خود را در خاموشی و احترامی غریب فروخورد.
مخلص امین ظاهری