تأملی در پیوندِ اقلیم، حافظه ی شنیداری و تکوینِ هنر
ما به دروغی شیرین عادت کرده ایم؛ اینکه موسیقی از خلاء نبوغ برمی خیزد و بی واسطه از آسمانِ الهام به گوشِ جانِ هنرمند میرسد. اما اگر گوشها را تیز کنیم و از وهمِ «هنرِ انتزاعی» فاصله بگیریم، نه صدایِ فرازمینی، که صدایِ سنگ و باد و خاک را خواهیم شنید.
انسان هرقدر هم که برای خودش افسانه ی استقلال ساخته باشد، موجودی جداافتاده از طبیعت نیست. نسبتِ ما با جهان، نسبتِ «انفصال» نیست؛ نسبتِ «دگردیسی» است. ما از جهانِ طبیعی بیرون نرفته ایم، فقط شکل پیچیده تری از واکنش به آن شده ایم.
موسیقی، پیش از آنکه هنر باشد، «زیست بوم صوتی» است.
جغرافیا؛ معلمِ نخستینِ گوش
آنچه انسانِ آغازین تجربه کرد، نه موسیقی به معنایِ امروزی، که شبکه ای از طنین ها بود. صدایِ افتادنِ قطرهای آب در حفره ی سنگی، وزش باد در شکافِ صخره، کوبشِ پا بر خاک، و آن سکوتِ کشدار و سنگینِ برف. این صداها فقط شنیده نمی شدند؛ آنها بدن را تنظیم میکردند و حافظه را قالب میزدند.
جغرافیا نقشِ حاشیه ای ندارد. هر اقلیم، یک میدانِ «رزونانس» است. جنسِ سنگ، تراکمِ هوا و رطوبت، تعیین کننده ی کیفیتِ انتشارِ صداست. صدای یک قطره آب در بستر سنگیِ زاگرس، با صدایِ همان قطره در بستری دیگر، از حیثِ فیزیکِ طنین متفاوت است. همین تفاوتِ مادی، به تدریج ذائقه ی گوش را میسازد.
جغرافیا، نخستین آموزگارِ گوش است.
گذار از تقلید به فرم
نخستین شیوه ی مواجهه با صدا، تقلید بود. تقلیدِ بانگِ حیوان یا ریتمِ گامها. اما آنچه موسیقی را از تقلیدِ مکانیکی جدا میکند، لحظه ای است که انسان از «باز تولیدِ الگو» به «باز آراییِ آن» میرسد.
اینجا، صدا دیگر فقط علامت نیست؛ ماده ی صورت بندی ست. «حافظه ی شنیداری جمعی» متولد می شود؛ انباشتی از الگوها که دیگر فقط به کارِ بقا نمی آیند، بلکه حاملِ عاطفه، آیین و معنا می شوند.
پارادوکسِ رهایی
بزرگترین خطایِ تحلیلگران، گرفتار شدن در دو لبه ی تیز است: یکی نگاهِ رمانتیک که موسیقی را موهبتی آسمانی میداند، و دیگری جبرِ جغرافیاییِ سختگیرانه که هنر را به محیط فرو می کاهد.
دقیقتر آن است که بگوییم: جغرافیا، نقطه ی عزیمتِ موسیقی است، نه تقدیرِ نهاییِ آن. اقلیم، افق های آغازین ادراک را میسازد؛ اما انسان در آن محبوس نمی ماند. با پیچیده تر شدنِ مغز و تحولِ ابزارها، انسانِ «بازتاب دهنده»، تبدیل به انسانِ «خلاق -سازنده » میشود.
او صداهای جهان را میگیرد، تقطیع میکند، سکوت میگذارد، و انتظار میسازد. به بیانِ ساده تر، طبیعت به انسان ماده میدهد، اما انسان از این ماده، «نحو» میسازد.
سندِ تکامل ادراک
موسیقی را نباید فقط هنری برای لذت دانست؛ موسیقی یکی از قدیمی ترین آرشیوهای نامکتوبِ تاریخِ ماست. در آن، چیزی از منطقِ بقا، از تجربه ی جمعیِ زمان و از نسبتِ بدن با فضا ذخیره شده است.
عظمتِ موسیقی نه در این است که حافظه ی اقلیم را حمل میکند، بلکه در این است که از آن «عبور» میکند. این همان پارادوکسِ درخشان است: موسیقی محلی زاده میشود، اما زبانِ جهانی دارد.
جغرافیا معلمِ نخستینِ ما بود؛ اما انسان شاگردی نبود که تا ابد در کلاسِ اول بماند. ما از رزونانسِ سنگ و پوست آغاز کردیم، از طنینِ آب و باد گذشتیم، و سرانجام از دلِ همین ماده ی خام، نظمی آفریدیم که دیگر فقط پژواکِ طبیعت نبود؛ صورتِ انسانیِ مواجهه با هستی بود.
موسیقی، سندِ آن است که ما چگونه جهان را شنیدیم، و چگونه آن را به تسخیرِ تخیلِ خود درآوردیم.
مخلص امین ظاهری