کودک که بودم، شانس، پدیدهای زمینی و ملموس بود؛ چیزی شبیه به نسیمِ دمِ صبح که از پسِ کوچه میگذشت و بیهوا دورِ سرم میچرخید. آن شانس، سکه نبود که در جیب پنهان شود، اسباببازی هم نبود که بشود با آن سرگرم شد. شانسِ من، در دو قامتِ استوار و مهربان خلاصه میشد؛ «دادا» و «ننه». دو ستونِ لرزان اما پابرجایِ زندگی که سایهشان بر سرم، پهنتر و امنتر از آسمانِ هفتم بود. من در حریمِ آن سایهسار قد کشیدم؛ در همان مکتبی که آدمیزاد، پیش از آنکه الفبایِ کتابت بیاموزد، «انسان بودن» را در رگهایش میدواند.
خانهمان، فقط یک چهاردیواریِ ساده برای شبگذرانی نبود؛ ضیافتی بود بیپایان از اندوه و لبخند، از گرههای کورِ فامیل و گرهگشاییهایِ دادا و ننه. خانه، موجودی زنده بود که از پسِ نماز صبح، چشمهایش را به رویِ جهان میگشود. درِ خانه، ، تنها «روی هم» میماند؛ چفت نمیشد. گویی خانه بیتابِ ورودِ عابری بود، همسایهای، رفیقی، یا دلتنگ و گرفتاری که چاره اش ناچار شده . کوچه، درِ خانه، و اهالیِ محله، همه یک پیکر بودند. امنیت، نه درِ فولادیِ ضدسرقت بود و نه قفلهایِ پیچیده؛ امنیت، در قلبِ آدمها خانه داشت. سارق هم اگر از مقابلِ آن دیوارهایِ کوتاه میگذشت، حرمتِ آن «باز بودن» را پاس میداشت و سر به زیر، از آن حریم میگذشت.
میانِ دادا و ننه، آیینی بود غریب؛ چیزی میانِ تفریحِ تلخ و نیایشِ نجیبانه. وقتی غبارِ خستگیِ روز فرو مینشست و خانه به سکوتِ بعدازظهر پناه میبرد، خاطرهای از پسِ سالهایِ دور، مثلِ پرندهای خسته، از دهانِ یکیشان پر میکشید و بر شانهیِ اتاق مینشست. نامِ کسی که خاک، او را در خود بلعیده بود، کافی بود تا بساطِ یادآوری پهن شود:
«خدا رحمتش کنه... نور به قبرش بباره... یادته فلانی چطور میخندید؟»
آنگاه دادا، نگاهی به ننه میانداخت؛ نگاهی که تاریخِ یک عمر زیستن را در خود داشت. در خلوتِ خانه، دادا ننه را «رفیق» خطاب میکرد؛ و چه لقبِ شکوهمند و عاشقانهای بود برایِ زنی که تمامیِ پستی و بلندیهایِ عمر را با او تا کرده بود. دادا با صدایی که گویی از اعماقِ یک چاهِ عمیق بالا میآمد، میگفت:
«رفیق... همه رفتنها... حواست هست؟»
ننه، آهی از سرِ تسلیم میکشید و زمزمه میکرد: «آره پَ نومونم... همه میرن...»
و آنگاه تسبیحِ شاه مقصود دادا، میداندارِ مجلس میشد. دانهها در میانِ انگشتانِ لرزان، یکییکی بر نخِ سبزِ تسبیح سر میخوردند.
تق... تق... تق...
صدایِ مهرهها، نه صدایِ برخوردِ سنگ تراش خورده ، که صدایِ سقوطِ قطرههایِ باران بر سقفِ حلبیِ یک رویا بود؛ منظم، محتوم و سنگین. من در گوشهی اتاق ، کودکِ کنجکاوی بودم که ستارهشماری میکرد. آن روز نمیدانستم که هر دانهای که رها میشود، نامِ انسانی است که به ابدیت پیوسته. در دلم میگفتم: «خدایا! چقدر آدم که من نمیشناسمشان، چرا این تسبیح برایِ من خالی است؟ چرا سهمِ من از این اندوهِ زیبا، هیچچیز نیست؟»
کودکی است دیگر؛ گمان میبرد که غم، بازیِ بزرگی است که هنوز اجازهیِ ورود به آن را نیافته.
سالها، تندتر از آنچه تصور میکردم، چرخیدند. ورقهایِ تقویم، یکییکی زرد شدند و باد آنها را برد. اول ننه رفت؛ سبک و آرام، همچون نسیمی که از پنجره بیرون میرود. بعد دادا، که بی رفیقِ نیمهراه، تابِ ماندن نداشت. بعد، دیوارها یکییکی ریختند، همسایهها پر کشیدند، و آن لوکیشنِ پرشورِ کودکی، در خاطرهها دفن شد.
حالا، یک روزِ پاییزی، نشستهام در میانه خانهای که دیگر آن بنایِ زنده نیست؛ قفسی است مدرن، با درهایِ ضدسرقت و دیوارهایِ سردِ سیمانی که هیچ صدایی از بیرون به درون راه نمیدهد. همان تسبیحِ شاه مقصود را به دست گرفتهام. حالا، این منم که دانهها را یکییکی میلغزانم.
و افسوس که چه نامهایِ بسیاری در حافظهام انباشته شده است. چقدر زیاد... چقدر شلوغ است این خلوتِ ناخواسته.
حالا که تسبیح در دستِ من است، حالا که دانهها با صدایِ سردِ خود، نامهایِ رفتگان را در گوشم میخوانند، در دلم فریاد میزنم: «ای کاش... ای کاش آن روزها، در آن خانهیِ باز و پر از آفتاب، هرگز از خدا نخواسته بودم که سهمی در این تسبیح داشته باشم.»
ای کاش... که هیچگاه این بازیِ سهمگینِ خاطره، آغاز نمیشد.
پ ن:این پست را قبلتر هم منتشر کرده بودم امروز مجدد با کمی ویرایش تقدیم
مخلص امین ظاهری