مردادماه عسلویه، هوا نه نفس میکشد و نه میگذارد نفس بکشی؛ ملغمهای از شرجیِ غلیظ، بوی گازِ ترش و تیغِ برهنهی آفتاب که روی تنِ فلزها هم تاول میاندازد. در میانهی کنترل سایتی یک پروژه ، تلفن همراهم یکباره داغ کرد، اخطارِ دمای بالا روی صفحه آمد و خاموش شد.
و به آنی موبایل چون یک قطعه یا وسیله بی خاصیت در دستم ماند. قرار بود راننده را برای جابهجایی خبرکنم ، اما میان آن همه غریوِ کمپرسور و تیرآهن، ناگهان دریافتم حتی یک شمارهی یازدهرقم ساده را هم از حفظ نیستم؛ نه سرپرست کارگاه، نه اتاق کنترل و نه حتی شمارهی خودم را !!. رشتهی اتصالم با جهانِ اطراف با همان خاموشیِ تراشه موبایل پاره شد. در آن برهوت، متوجه شدم بخش بزرگی از قوایِ ادراکیام را قطعهقطعه در این وسیله (موبایل ) جا گذاشتهام؛ درست مثل کسی که پای سالمش را با عصایی عوض کرده باشد.
این واقعه، یک نقصِ فنیِ گذرا نبود؛ پردهبرداری از قانونی بود که تاریخِ تمدن بر مدارِ آن میچرخد. شاید بتوان گفت تاریخِ بشر، اجرایِ بیکموکاستِ «قانونِ پایستگیِ انرژی» است. در فیزیک، انرژی نه پدید میآید و نه از میان میرود، بلکه تنها از شکلی به شکل دیگر تغییر مییابد. در زیستبومِ انسانی نیز همین قاعده حکمفرماست؛ توانمندیهای ما ناپدید نمیشوند، بلکه فقط از ساحتِ ارگانیک به ساحتِ مکانیکیِ ابزارها (تبدیل ) میشوند. ما تمدن را با انجامِ یک دادوستدِ بزرگ بنا کردیم: ما انرژی و توانِ خود را از «درون» (گوشت، استخوان و مدارِ عصبی) به «بیرون» (سنگ، فلز و سیلیکون) منتقل کردیم.
این معامله به قرن بیستویکم محدود نمیشود. صدها هزار سال پیش، پیشینیان ما فکهایی ستبر و آروارههایی خردکننده داشتند که میتوانست بافتِ سختِ ریشهها و گوشتِ خام را پاره کند. اما روزی که دستِ آدمی با یک سنگ سخت شکافتنِ استخوان را آموخت و سپس بر آتش سوار شد، آن انرژیِ مکانیکیِ عظیمی که صرفِ جویدن و هضمِ سنگین میشد، به شعلهها منتقل شد. در نتیجه، رودهها جمعتر شدند و عضلاتِ گیجگاهی عقب نشستند تا جا برای انبساطِ قشرِ خاکستریِ مغز باز شود. سودِ معامله درخشان بود: مغز بزرگتر شد و تفکر زبانه کشید؛ اما زیانِ پنهان نیز رخ نمود: انسان، توانِ خودکفاییِ بیولوژیکِ خود را با هر شعلهای که روشن میکرد، به بیرون پرتاب کرد.
همین روند در عصرِ شفاهی نیز تکرار شد. در آن روزگار، انسانها ناچار بودند تمام جهان را در شبکهی سیناپسهای خود زنده نگه دارند. ضربآهنگِ گفتار و قافیههای موزون (شعر )، صرفاً هنر نبودند؛ روشهایی بودند برای فشردهسازیِ تاریخ و دانش در حافظهی زیستی. اما با کوبیده شدنِ نخستین قلمها بر الواحِ گلی، حافظه از سر به سنگ کوچ کرد. افلاطون در (فایدروس) با هشداری که هنوز هم طنینانداز است، میگوید که خط، انسان را به فراموشی میسپارد؛ چرا که او یادآوری را نه از اعماقِ وجود، بلکه از تکیه بر نشانههای بیرونی طلب خواهد کرد. ما دانش را از «جان» به «خط ،نوشته ،کاغذو....» منتقل کردیم.
حالا این جابهجاییِ انرژی به اوجِ خود رسیده است. مابرای یافتن یک آدرس در شهر ؛ چشم به یک خطِ آبیِ معلق روی صفحهی موبایل میدوزیم. مسیریابها به جای آنکه ما را با هندسهی شهر و تعامل با رهگذران پیوند دهند، ما را به دنبالکنندگانِ یک ماتریسِ ریاضی بدل کردهاند. انرژیِ ذهنی که پیشتر صرفِ جهتیابی، خواندنِ نشانهها و درگیری با محیط میشد، اکنون در سرورهای ابری ذخیره شده است.
این «ذهنِ گسترشیافته» که امروز با آن زندگی میکنیم، در واقع همان اسکلتِ بیرونیِ ماست. ما از خودمان صرفنظر کردهایم تا با ابزاری هوشمندتر، سریعتر و بینقصتر حرکت کنیم. اما قانونِ پایستگی را نباید فراموش کرد: وقتی تمامِ بارِ پردازش، حافظه و جهتیابی را به بیرون منتقل کنیم، آنچه در مرکزِ این سیستم، یعنی در «خودِ» ما باقی میماند، چه خواهد بود؟
بشر امروز درون یک زرهِ هوشمند گام برمیدارد؛ زرهی که بارِ محاسبه و یادآوری را به دوش میکشد. اما طبیعت قاعدهای تغییرناپذیر دارد: ((هر عضوی که بارش را زمین بگذارد، آب میرود.)) هرچه این ابزارهای بیرونی چابکتر شوند، ارگانیسمِ زیر آنها نحیفتر و وابستهتر میگردد.
سخن از نفی یا نابودی ابزارها نیست؛ سخن از درکِ این مرز است که میان «بهکارگیری ابزار» و واگذاری « توان انسانی » کشیده شده است. هشیاری در این است که گاهی دانسته و خواسته، دست به مقاومت بزنیم. گاهی شماره تلفنی را حفظ کنیم، گاهی راهی را بدونِ نقشه و از طریقِ تکیه بر نشانهها پیدا کنیم، و گاهی از زبانِ یک آدمِ زنده نشانی را جویا شویم. اینها نه فقط تمرینِ حافظه، که عصیانهایی کوچک برای حفظِ آن بخش از «توان» هستند که هنوز قرار نیست در بازارِ اختراعات، تحت عنوان «قانونِ پایستگیِ توان» به حراج گذاشته شود.
مخلص امین ظاهری