
تلفنِ خاکستری روی تاقچه، کنار آینهشمعدان قدیمی جا خوش کرده بود؛ با سیمی تابخورده که مثل دم موش پیچوتاب میخورد . آن سالها تلفن برای خانه ها یک وسیلهی معمولی نبود؛ مهمانِ تازهواردی بود که هنوز با در و دیوار اتاقهای کاهگلی و پشتیهای قرمزرنگ غریبی میکرد. پسر کوچک خانه رفته بود سربازی؛ لب مرز. مادر، پیرزنی بود که سواد خواندن نداشت. برادر بزرگتر برای اینکه مادر بتواند بدون کمک دیگران احوالی از پسرش بگیرد، یک گوشیِ دکمهدارِ نو خریده بود؛ از همانها که چند تا حافظهی اختصاصی داشت. شمارهی دژبانی پادگان را ریخته بودند توی دکمهی «۱» و به مادر گفته بودند: «فقط کافیه دستتو بذاری روی این دکمه و ولش کنی.»
تمام دنیای مادر شده بود همان یک گوشی تلفن و همان تکدکمه. اما یک بعدازظهر پاییزی، هرچه دکمه را فشرد، بوق آشنایی که دلش را آرام میکرد نیامد. به جایش، صدایی بسیار صاف، خونسرد، تمیز و بیلهجه توی لولهی گوشی پیچید:
«مشترک مورد نظر در دسترس نمیباشد. لطفاً بعداً شمارهگیری فرمایید.»
مادر ماتش برد. گوشش را چسباند به گوشی. چند لحظه سکوت شد و دوباره همان صدا، با همان بیتفاوتی و طمأنینه، همان جمله را تکرار کرد. مادر نه میدانست «مشترک» یعنی چه، نه در عمرش چیزی از دستگاههای ضبط صدا شنیده بود. برای او، صدا همیشه از آدم زنده بود که همان لحظه دارد نفس میکشد و حرف میزند. خیال کرد یک زنِ واقعی آنطرف خط تلفن نشسته و از سر لجبازی پسرش را پای خط نمیآورد. گوشی را محکم توی مشتش فشار داد، صدایش لرزید و با حرص و التماس فریاد کشید: «زنیکه! من مشترک مورد نظر حالیم نیست... من بچه ام رو میخوام !»
این ماجرا شاید حالا شبیه یک خاطرهی طنز به نظر برسد، اما در حقیقت ریشهاش به ترسی بسیار کهنه برمیگردد: ترسِ آدمی از صدایی که صاحبش دیده نمیشود. در تمام طول تاریخ، وقتی صدای کسی را میشنیدیم، چشممان هم به دهان، نگاه و حرکات دست او بود. تلفن آمد و ناگهان صدا را از تن جدا کرد. این جدایی، از همان روز اولی که پای این دستگاه! به ایران باز شد، ذهن مردم را به هم ریخت.
نخستین بار که سیمهای تلفن در اواخر دورهی قاجار میان لالهزار و ارگ شاهی کشیده شد، ناصرالدینشاه در دفتر خاطراتش با شگفتی نوشت که چطور میشود کسی فرسنگها آنطرفتر باشد، اما حرفش راست توی گوش آدم بنشیند. ولی در کوچه و بازار، قضیه رنگ دیگری گرفت. میان مردم شایع شده بود که این سیمها و تیرهای چوبی، کارِ جنگیرها و فرنگیهاست تا اسرارِ توی اتاقها و اندرونیها را بدزدند و حیا را از میان مردم ببرند. حتی نقل است که بعضی شبها، عدهای چوب و تبر برمیداشتند و پای تیرها را میبریدند تا به خیال خودشان، جلوی این صدای بیصاحب را که فکر میکردند کفر به بار میآورد، بگیرند. مردم شاید با خودِ تکنولوژی و ابزار جدید دشمنی نداشتند؛ از چیزی میترسیدند که نمیتوانستند صورتش را ببینند و لمسش کنند.
سالها طول کشید تا چشمها و گوشها به این سیمها عادت کنند؛ اما حالا حتی همان تلفنهایی که زمانی اسباب اعجاب بودند، خودشان برای بچههای امروز نامفهوم شدهاند. در یک پروژه پژوهشی ، چند بچهی پنجششساله را نشاندند جلوی یک تلفنِ قدیمی قورباغهای که شمارهگیر چرخشی داشت. تصویر بامزه و در عین حال عجیبی بود: بچهها انگشت کوچکشان را مدام روی سوراخهای شماره میکوبیدند و حیرتزده بودند که چرا تصویری باز نمیشود یا چرا مثل صفحهی تبلت و گوشی روشن نمیشود. هیچکدام نمیدانستند باید انگشت را توی سوراخ قلاب کرد، دایره را تا لبه چرخاند و صبر کرد تا با صدای تقتق فنر سر جایش برگردد.
تلفنهای قدیمی سنگین بودند و برای گرفتن یک شماره، باید به انگشتها زحمت میدادی و چند ثانیهای وقت میگذاشتی تا دور کامل بشود. آن وسیله، صبوری و زمان را به آدم یادآوری میکرد. اما گوشیهای امروزی همهچیز را مثل آب خوردن، بیصدا و بدون هیچ مقاومتی انجام میدهند؛ انگار تمام دنیا پشت یک نمایشگر صاف و لیز پنهان شده است.
همین موبایل توی جیبهایمان، هم آماجِ همان حرفها و اتهامهای قدیمی شدهاند. حتماً در گپوگفتهای خانوادگی و حرفهای روزمره شنیدهاید که میگویند: «همهچیز تقصیر این گوشیهاست»، «موبایل آمد و خیانت و بیبندوباری زیاد شد»، «بچهها تا دستشان به موبایل رسید فاسد شدند».
اما آیا واقعاً این تکه فلز و شیشه مقصر خطاهای ماست؟ گناه را گردن ابزار انداختن، همیشه راحتترین راه برای فرار از ریشههای اصلی درد بوده است. آیا پنهانکاری، کمرنگ شدن محبت میان زن و شوهر، یا کشیده شدن به راههای اشتباه، پیش از آمدن موبایل وجود نداشت؟ تاریخ و ادبیات نشان میدهد که همهی این دردها و خطاها، از هزاران سال پیش لای نامههای مخفیانه، پچپچهای دم در، و دیدارهای پنهانی جاری بودهاند.
گوشی تلفن چیزی را از خودش اختراع نکرده است؛ تنها کاری که کرده این است که راهِ رسیدن به خواستهها را آسانتر و پردهها را نازکتر کرده است. موبایل برای آدمها یک گوشهی دنج و خلوت درست کرده که هیچکس دیگری به آن راه ندارد. اگر در خانهای مهر و گفتوگو از بین رفته باشد، یا اگر جوانی یاد نگرفته باشد چطور مرزهای درست و غلط را بشناسد، این فضای خلوت خیلی زود تبدیل به پناهگاهی برای خطاهایش میشود. مقصر دانستن موبایل در خراب شدن زندگیها، درست مثل این است که وقتی کسی تب میکند، دماسنج را خرد کنیم و بگوییم اگر دماسنج نبود، تب هم نبود. درد جای دیگری است؛ در ناگفتهها، در کمبود محبت، و در ناتوانیِ ما از درک یکدیگر.
فردا روزی، همین گوشیها هم از رونق میافتند و شاید ابزارهایی بیایند که مستقیماً جلوی چشممان یا کنار گوشمان بنشینند و فاصلهی فکر تا عمل را به صفر برسانند. آنگاه نسلهای بعدی به گوشیهای لمسی امروز ما بخندند، همانطور که بچههای امروز به تلفنهای چرخشی نگاه میکنند. اما یک چیز همیشه ثابت میماند: نیاز عمیق درونی آدم به اینکه حرفش شنیده شود.
آن مادری که در غروب آن روز پاییز بر سر تلفن داد کشید، شاید سر از دستگاه و سیم و پیغامهای ضبط شده درنمیآورد، اما دلش پاک و بیحقه بود. او میفهمید که کلمات اگر از سر مهر و از دهان یک آدمِ زنده بیرون نیایند، هیچ ارزشی ندارند. امروز هم ما با وجود هزاران دوست و عکس و پیامی که هر روز روی صفحهی گوشیمان روشن و خاموش میشود، ته دلمان همان حس و حالِ مادر را داریم: خسته از حرفهای بیروح، کلافه از پیامهای آماده و پیشپاافتاده، و مشتاقِ شنیدن یک صدای آشنا که از آنطرفِ دلتنگی بگوید: «من اینجام، غصه نخور.»
مخلص امین ظاهری