«مادام برنار» — معلم فرانسویام در اندرونی عمارت ییلاقی صاحبقرانیه — پیش از آنکه نحو لاتین یا صرف افعال بیقاعده را یادم بدهد، یک اصل تخطیناپذیر را در گوشم نشانده بود: «شازده، جهان صحنهی نمایشی است که تنها چند بازیگرِ برگزیده دارد؛ دیگران صرفاً اثاثیهاند تا صحنه خالی نماند. تفاوت میانِ شما و آن که کالسکه را میراند،شما برگزیده و سرور و کالسکه چی در واقع ابزاری برای شما ست نه بیشتر )
پدرم، معتمدالسلطنه، از اعیان صاحبدیوان و مادرم شاهزادهخانمی از تبار فتحعلیشاه بود که جز با دستکشهای حریر سپید، دستگیرهی هیچ دری را لمس نمیکرد تا مبادا گردِ تماسِ دیگران بر سرانگشتانش بنشیند. من در چنین کوریِ مطنطن و شکوهمندی قد کشیدم؛ جایی که رعیت، پای درختان حیاط آب میریخت و کلفتها شبیه سایههایی صامت پشت پردههای زربفت محو میشدند، بیآنکه حتی تصوری از چهرهشان در ذهن ما شکل بگیرد. ده سال اقامت در پاریس، تحصیل حقوق در سوربن، و نشستوبرخاست با اصحاب فکر در کافههای بلوار سنژرمن نهتنها این تفرعنِ خونی را تعدیل نکرد، بلکه آن را به تبختری «مدرن»، عقلانی و گزنده مسلح ساخت. من با عینکی پنسی، کلاه شاپوی مویی، بارانی ماهوت و عصای آبنوسی با دستگیرهی نقره به طهران برگشته بودم؛ شهری که در نظرم با درشکههای کهنه، کوچههای خاکی و بینظمی ملالآورش، چیزی جز کاریکاتوری ناقص از تمدن نبود. آدمهای طبقهی فرودست برای من ابداً وجود خارجی نداشتند ؛ ایشان تودهای مکانیکی و بینامونشان بودند که دستِ طبیعت آنها را برای گرداندنِ چرخِ نیازهای ما کوک کرده بود.
در طهرانِ آن سالها، تنها مأمنی که سلیقهی آریستوکرات مرا بهجا میآورد، چلوکبابیِ کهنسال و اعیاننشینِ ابتدای خیابان سعدی بود؛ با آینهکاریهای ظریفِ عهد قاجار، سقفهای بلند، رومیزیهای ترمه زربافت و فضایی مجلل که رجال، وزرا و تجار نامدار در آن ناهار صرف میکردند. نزدیک به بیست سال بود که پای میزِ اختصاصیام در شاهنشینِ سالن مینشستم، رو به پنجرهای که به حیاطخلوتی پر از درختچههای نارنج باز میشد.
در تمام این دو دهه، کارگری که بر میزم گماشته شده بود، در جهانِ ذهنیام تفاوتی با صندلیِ لهستانی یا قندانهای بلوریِ تراشخورده نداشت؛ ابزاری بینقص برای آسایش من. اما همین ابزار، کارش را بینهایت آراسته بلد بود. آداب خدمت را چنان بهجا میآورد که غرور شاهزادگیام را نوازش میداد. خوب میدانست چلو زعفرانی را کی بیاورد، فیلهی کباب را آبدار بردارد، پیالهی بلورِ یخ را با دستمال سپید جابهجا کند و همیشه سکوتی سرشار از تمکین پیشه سازد. من نیز در ازای این فرمانبرداری، انعامهای سخاوتمندانه میدادم و گاه از سرِ لطف و تبختر، از سردردهای میگرنیام از گردوخاک شهر یا ملالِ کارهای اداری پیش او گِله میکردم. او سرش را کج میکرد، دست بر سینه میگذاشت و آرام میگفت: «الهی شازده به سلامت باشند .» این کلمات برای من بدهیِ طبیعیِ رعیت به ارباب بود. نامش «اکبر» بود،
اما از میانههای پاییز ، آن ساعتِ دقیق شروع به تیکتاکهای بیقاعده کرد. اکبر کند شده بود؛ رنگش زرد و لبهایش خشک بود. نمکپاش یادش میرفت؛ دستش موقع کشیدن برنج میلرزید. یک روز وقتی بعد از نیمساعت معطلی، فنجان قهوهی قجری مرا با دستانی لرزان روی میز نهاد، چند قطره از قهوهی داغ روی شلوار ماهوتِ دستدوزِ پاریسم چکید.
آتشفشانِ غرورِ قاجاریام فوران کرد. با عصای آبنوس بر لبهی میز کوبیدم و با تحکمی موروثی غریدم: «مردکِ بیدستوپا چلفتی احمق! حواست کجاست؟ لباس مرا به دستگیره مطبخت اشتباه گرفتی گوساله !»
اکبر خشکش زد. اما شگفت آنکه در چشمانش، آن برقِ هراس و چاکرمآبیِ همیشگی نبود؛ گودالی بود تاریک، کدر و بهطرز غریبی سِحرشده از غمی سهمگین. بیآنکه دستپاچه شود یا پوزشی کشدار بخواهد، دستمالش را با سستی بیرون کشید و آرام زمزمه کرد: «عذر میخواهم شازده... سرم یک آن گیج رفت .»
همین خونسردی، اهانتی آشکار به شأنِ من بود. بلافاصله مدیر چلوکبابی، حاج ایوب را با خشم دم میزم کشیدم. حاج ایوب تا کمر خم شد، دست به سینه چسباند و با شرمندگی گفت: «غلط کرد فدایت شوم... خاک پای شازدهام. حق با شماست، تنبیهش میکنم.» همانجا جلوی دیگر درباریان، توبیخش کرد و او را روانهی دیگشوییِ زیرزمین ساخت. من کلاه شاپویم را بر سر گذاشتم و با این خشنودیِ باطل که «تنبیه رعیت مایهی نظم جامعه است»، رستوران را ترک کردم.
دو هفته بعد، روزی سرِ ظهر وقتی از دالان رستوران برای اجابت مزاج به سمت دستشوییها حرکت میکردم ، صدای نجواگرانهی دو تن از شاگردها را شنیدم. یکی میگفت: «...دکترهای بلدیه جوابش کردند؛ سل ریهاش را تراشیده. بیچاره اکبر، شب تا صبح گوشهی رختخوابِ زنش اشک میریزد و صبحِ زود پیاده از گودهای پشت خندق گز میکند تا اینجا دیگ بساید... حتی کفنودفنش هم محتاج صدقهی اینوآن است.»
کلمات، مثل قطرهای اسید بر ضمیرم فرود آمدند. آن کالبدِ بیروحی که من صرفاً حاملِ چلوکبابِ خویش میدانستهام، پدری بود، شوهری بود، و تنی آغشته به رنج؛ مردی که زنش در چند فرسخی همین قاشقچنگالهای نقره، ذرهذره آب میشد. من برای چند قطره قهوه بر شلوارم، بر گردهی او تازیانهی انضباط نواخته بودم.
آن شب در عمارت پدری چشم روی هم نگذاشتم. نه از سرِ تقدس، بلکه غرور روشنفکریام زخم برداشته بود؛ من خطایی محاسباتی در شناخت یک انسان مرتکب شده بودم و میخواستم با خرجکردن پول، این کژی را جبران کنم تا تصویر شیک و بینقصم در آینه مخدوش نماند.
فردا سرِ ظهر، ماشین فوردِ سیاهم را از گاراژ بیرون کشیدم. نشانی را از دفتر چلوکبابی گرفته بودم؛ در انتهای گودهای جنوب، پشت خندق ناصری. تضاد رنگِ براق و متالیکِ اتومبیلِ گرانقیمتم با دیوارهای خاکی و فروریختهی آن محله، شبیه فرود آمدن شیئی بیگانه در سرزمینی نفرینشده بود. ماشین را در دهانهی کوچه، جایی که هنوز کورهراهی از خشکی مانده بود، پارک کردم. پیاده شدم، پالتوی ماهوتِ سورمهایام را مرتب کردم، عصای آبنوس را در مشت فشردم و با همان هیبت و طمأنینهی اشرافی گام در کوچه نهادم. با خود میگفتم با اعطای پاکتی اسکناس، هم خطای آن روز را تطهیر میکنم و هم این رعیت را تا پایان عمر سپاسگزارِ خاندانِ خویش میسازم.
درِ چوبی با کوبهای کهنه باز شد. اکبر در آستانه ایستاد؛ تکیده، باریک و درهمشکسته. با دیدن من که با کلاه شاپو و عصای مرصع در آن برهوت ایستاده بودم، رنگ باخت و در بهت و ناباوری چند گام عقب نشست: «شـ...شازده؟! خاکِ پای شما... خیر باشد قربان؟ خطایی سر زده؟»
با لحنی که سعی میکردم از سرِ کرم و رافت باشد گفتم: «خیر است اکبر. شنیدم اهل و عیال ناخوش هستند آمدم عیادتی بکنم.»
اکبر، ماتزده و سراسیمه، گویی سقف آسمان بر سرش خراب شده باشد، به داخل حیاط دوید. حیاطی به قاعدهی چند گامِ کوتاه با دیوارهایی نمور و حوضچهای بیآب. با شتابی آمیخته به شرم، چهارپایهای چوبی و کارگاهی را که زیر سایهبان خشتی بود با آستینِ پیراهنِ چلوارش غبارروبی کرد، آن را به داخل اتاق برد و درست در فاصلهای محترمانه از بستر همسرش نهاد: «بفرمایید قربان... ببخشید که برای جلوس حضرتتان وسایل در خور نداریم رویم سیاه اینجا جای نشستنِ شازده نیست...»
وارد اتاق شدم. پردهی کرباسیِ درگاه که کنار رفت، خلسهای غریب بر حواسم چیره شد. نوری محو و باریک از شیشهی ماتِ پنجرهای خاکی به درون میتابید و ذرات غبار را در سکوتی مطلق به رقص درمیآورد. بوی ملایم کاهگلِ مرطوب با عطرِ کهنهی جوشاندههای گیاهی و بوی تندِ نفتِ علاءالدین درهم آمیخته بود. خبری از شلختگیِ زنندهی فقر نبود؛ همهچیز را با وقاری مظلومانه چیده بودند: آینهای قدی با جیوههای ریخته که قامت مرا چندپاره نشان میداد، و طاقچهای گچی که روی آن قرآنی کهن با جلدِ چرمی و ساعتی شماتهدار که عقربههایش سالها پیش از کار افتاده بودند، جا خوش کرده بود.
روی چهارپایه نشستم. تضاد پارچهی اعلای پالتویم با آن چوبِ خشنِ تراشنخورده آشکار بود، اما خیلی زود این اندیشه در سرم رنگ باخت. گوشهی اتاق، روی بستری ساده، زنی دراز کشیده بود. چهرهاش از گزندِ بیماری به زردیِ عقیق میزد، اما چشمانش بهطرز اعجابآوری روشن و بیتلاطم بود.
پس از سکوتی دراز، صدایی که از حنجرهام برخاست، دیگر طنینِ آمرانهی پشت میزهای چلوکبابی را نداشت. رو به زن بیمار آرام و با حجمی از احترام پرسیدم: «اکبرآقا از ضعف و کسالت شما گفتند... احوالتان چطور است؟ طبیبِ حاذقی از دارالفنون لازم نیست برسد؟»
زن، به آهستگی، چنانکه گویی غباری سبک را از روی دیدگانش پس میزند، پلکهای سنگینش را به جانب من گرداند. در چشمانش نه وحشتی از عنوانِ پرطمطراقِ «شازده» بود و نه طمعی برای کیسههای زر؛ نگاهی بود عمیق و فارغ از ترس، شبیه نگاهِ مسافری که بار و بنهاش را بسته و بر سکوی ایستگاهی خلوت منتظر قطار آخر نشسته است.
لبخندی بسیار کمرنگ، تنها در کنج لبانِ خشکیدهاش نشست و با لحنی نرم و بیتکلف گفت:
«ممنونم شازده، سلامت باشید. تنِ ما سالهاست با این خاک و سختیها ساخته... این ناخوشی هم مهمانی است که بساطش را پهن کرده و کمکم وقت رفتنِ ماست.»
لحظهای درنگ کرد، نگاه زلالش را بر چهرهی بهتزدهی من دوخت و ادامه داد:
«شما اهل فضلید و فرنگدیدهاید، لابد از ما بهتر خواندهاید که دنیا سرای ماندن نیست... همه مسافریم. یکی سوار بر اسب و ماشینِ باشکوه، یکی هم با پای تاولزده و پیاده. اما درِ خروجی برای همه یک قواره است. چه در تالارهای آینهکاری قصر باشید، چه روی این نمدِ خاکگرفته... وقتِ غروب که برسد، خورشید به یک اندازه از سرِ همه دست میکشد. همه رفتنی هستیم شازده.»
کلماتش نه نیش داشت، نه کنایه و نه رنگی از حسرت. چنان زلال و صبورانه از مرگ سخن میگفت که گویی از گردشِ آرام فصول یاد میکند. آن کلمات، تازیانهای سنگین بر کالبدِ خودبزرگبینیام بود. در آن لحظه، ده سال فلسفهبافی در سوربن، شجرهنامهی شاهی، نشانهای افتخار و پارچههای فرنگی در برابر حقیقتِ عریانِ آن نگاه، پشیزی ارزش نداشت. فهمیدم تمام تمایزاتی که در طهران برای خود بافته بودم، بازیهای مضحک کودکانی است که در ساحل شنی، برای خود قلعههای ناپایدار میسازند؛ موج که بیاید، خاک تفاوتی میان قصر و کلبه نمیگذارد.
سرم را به زیر انداختم. اکبر با چشمانی نگران در کنج اتاق ایستاده بود. از جا برخاستم؛ عصای آبنوس را در مشت گرفتم، اما دیگر به آن تکیه نکردم. دست در جیب درونیِ پالتو بردم، پاکتِ اسکناسها را بیرون آوردم و در کمال سکوت و بیآنکه به رخ بکشم، آن را پای ساعتِ خاموش، پشتِ جلدِ چرمیِ قرآن روی طاقچه نهادم. این حرکت دیگر اعطای صلهی ارباب به رعیت نبود؛ ادای احترامی بود ناچیز در پیشگاهِ خانهای که مرگ با چنین شوکتی در آن رفتوآمد داشت.
دمِ درگاه، اکبر را که با بهت و چشمانی بارانی بدرقهام میکرد، نگریستم. برای نخستین بار در تمام عمرم، دستِ خشن و ترکخوردهی کارگری را میان هر دو دستِ خود فشردم و آهسته گفتم: «مرا ببخش، اکبرآقا... بدرود.»
پشت فرمانِ فوردِ سیاهم نشستم. استارت زدم و از میان کوچههای گلآلودِ جنوب به سمت خیابانهای سنگفرش مرکز شهر راندم. طهران همان بود که بود؛ کالسکهها راه میرفتند، مردم میدویدند و دودِ تنباکو از قهوهخانهها بالا میرفت. اما مردی که پشت آن فرمان نشسته بود، دیگر شازدهی سوربندیدهی معتمدالسلطنه نبود. چیزی در درونم شکسته بود؛ توهمِ چهلسالهای که در آن، دیگران را اثاثیهی راحتیِ خویش میانگاشتم. دریافتم بیملاحظهترین و بیخاصیتترین موجودِ آن صحنه من بودهام؛ انسانی که چشمانش سالها دنیا را دیده بود، بیآنکه حتی لحظهای بفهمد حقیقتِ انسانبودن در کجای این خاک نهفته است.
مخلص امین ظاهری