چه درد بیدرمانی بود. تمام سال تحصیلی را مثل محکومی که روزهای حبسش را روی دیوار خط میکشد، سر میکردیم فقط به امید رسیدن تابستان. از همان نیمههای خرداد، دل توی دلمان نبود. خیال میکردیم همین که زنگ آخر را بزنند، دفتر و کتاب را گوشهای پرت کنیم و از شر صف و ترکه ناظم و مشق و انشا خلاص شویم، دیگر دنیا همان بهشتی میشود که وعدهاش را به ما داده بودند. اما وقتی آرزوی ما خودش را به بغل ما پرتاب میکرد و وقتی وصال حاصل میشد شورمان به شر میرفت و بهانه گیری شروع میکردیم که :پسر همسایه داره میره کانون من نرم ؟!!منو بزارید برم کلاس و.....
خودمان میافتادیم به جان اهل خانه که «پس چی شد؟ منو کجا مینویسین؟»
این بیتابی برای آرزو و رسیدن به عشق و سردی و فراموشی همه بیقراری ها پس از رسیدن و به دست آوردن سیکل پر تکرار و سراسر آشوب و غوغاست که در صدها دفتر نمیگنجد .
به هر روی در محله ما انتخاب زیادی در کار نبود. یا باید دوباره برمیگشتی به همان مدرسه، همان حیاط داغ، همان کلاسهای کمنور، همان نیمکتهایی که بوی عرق و گچ و بیحوصلگی میدادند، و اسم مینوشتی در کلاسهای کانون!؛ کلاسهایی که اسمشان پرطمطراقتر از حاصلشان بود. آخرش نه از آدم هنرمند درمیآمد، نه دانشمند؛ فقط تابستانت را طوری از تو میگرفتند که خودت هم نفهمی کجا خرج شد. راه دوم، مکتب قرآن چوتلی بود.
برای اینکه معلوم شود این انتخاب دوم چه صیغهای بود، باید کمی مکث کرد.
چوتلی در گویش ما به معنی یک جور نشستن بوداما نه به سادگی .یعنی حالتی بود میان مچاله شدن و به زمین دوخته شدن. نه آن چهارزانو نشستنِ راحت و آسوده ، بلکه نشستنِ کسی که انگار تنش را از چند جا شکستهاند و همانطور ناتمام رهایش کردهاند. در خود این کلمه یک فشار پنهان بود، یک زجری بود که بیصدا به جان آدم میافتاد. این اسم را به محمدعلی داده بودند؛ و چه اسم برازندهای. گاهی آدم شک میکرد اول این لقب پیدا شده یا اول این سرنوشت.
محمدعلی از بدو تولد فلج بود. آن سالها ، مردی بود حدود شصت ساله، با تنی نحیف و کوچک، پاهایی که انگار از همان اول از زندگی انصراف داده بودند، و دستهایی که به جای همه اعضای دیگر کار میکردند. برای جابهجا شدن، دو قطعه چوبی داشت شبیه کفش، اما کفش دست. دستهایش را در آنها میگذاشت و با نیروی بازوهایش، خودش را روی زمین میکشید. جثهاش نحیف بود، اما دستهایش از بس بار تن و عمرش را به دوش کشیده بودند، سخت و جاندار شده بودند. وقتی حرکت میکرد، آدم نمیدانست باید به او ترحم کند یا به سماجت جان در وجودش غبطه بخورد.
خانوادهاش فقیر بودند، از آن فقرهایی که صدایی ندارند اما از در و دیوار خانه پیدا هستند. خانهشان قدیمی بود، خسته بود، با دیوارهایی که رنگ سالها را به خود گرفته بودند و سقفی که معلوم نبود به احترام چه چیزی هنوز سر پا مانده. اتاق جلویی خانه را به زور و زحمت کرده بودند مغازه. از داخل خانه هم دری به همان دکان باز میشد تا محمدعلی بتواند رفتوآمد کند. بعد از نماز صبح، هر وقت از آن حوالی رد میشدی، او را همانجا میدیدی: نشسته، جمعشده، آرام، انگار سالها بود با همان نقطه از زمین یکی شده.
دکانش بیشتر به انبار خردهریزهای دوچرخه میمانست تا مغازه. چند پیچ و مهره زنگزده، چند تکه لوازم جانبی، یکی دو آچار، یک تلمبه بادی، و ابزارهایی که اگر دست کسی به کارشان نمیرسید، معلوم نبود برای چه آنجا ماندهاند. با این همه، همانجا تعمیرگاه دوچرخه محل بود و محمدعلی استادش. مشتریها میآمدند، دوچرخه را میخواباندند، زنجیر را جا میانداختند، لاستیک را باد میزدند، پیچها را سفت میکردند، اما همهاش زیر نظر او. هر چند لحظه یکبار سر بلند میکردند و میپرسیدند:
« اینجاش خوبه؟»
«حالا اینو بیشتر سفت کنم؟»
«زنجیرش همینطور میمونه؟»
و دنیا از این شوخیهای تلخ کم ندارد. مردی که پایش هیچوقت رکاب نزده بود، شده بود مرجع تعمیر دوچرخه. کسی که راه رفتن عادی را فقط در تن دیگران دیده بود، برای چرخیدن چرخ مردم نسخه میپیچید. مشتری هم بعد از آنکه تمام کار را خودش کرده بود، پولی به او میداد، آچار را سر جایش میگذاشت و با رضایتی عجیب میرفت؛ رضایتی که بیشتر شبیه سبک شدن وجدان بود تا خوشحالی از تعمیر. دوچرخه اغلب همان اندازه خراب میماند که بود، اما خود صاحبش با دلی روشنتر میرفت؛ شاید چون خیال میکرد به انسانی درمانده کمکی کرده، شاید چون فکر میکرد این معامله چیزی از حساب دنیا و آخرتش را صاف میکند. چند روز بعد هم دوباره برمیگشت، با همان خرابی و همان احترام.
اما دکان محمدعلی فقط دکان دوچرخه نبود. اصل سرمایهاش چیز دیگری بود: سواد قرآنی.
این تعبیر را آن روزها با نوعی احترام بر زبان میآوردند، چنانکه انگار صاحبش از سرچشمه حکمت نوشیده. اما اگر کسی میخواست درست و بیپرده بگوید، باید اعتراف میکرد که محمدعلی فقط قرآن را میخوانْد. نه اینکه میفهمید، نه اینکه از هر نوشتهای سر درمیآورد. حروف و آیات را با ممارست سالیان از رو میخواند، اما اگر همان کلام را در کاغذ دیگری جلوش میگذاشتی، از سادهترین آیات هم چیزی نصیبش نمیشد. سوادش از مصحف شروع میشد و همانجا هم تمام. عجیبتر اینکه همین محدود بودن، در نظر خیلیها نه عیب بود، نه کمبود؛ برعکس، نشانه پاکی به حساب میآمد، انگار ندانستن هر چیز دیگر، نوعی فضیلت است.
آن سالها ترس بیش از فهم در مردم کار میکرد. خیلی چیزها را نمیدانستند، اما از خیلی چیزها میترسیدند. از گناهی که درست نمیشناختند، از عذابی که با آبوتاب شنیده بودند، از قبر، از نکیر و منکر، از نامه اعمال، از دنیایی که کسی ندیده بود اما همه با قاطعیت از کوچهپسکوچههایش خبر میدادند. دین، بیش از آنکه روشنی باشد، سایه بود؛ سایهای کشیده بر سر زندگی. هر واعظی که صدایش کلفتتر و قیافهاش مصممتر بود، سهم بیشتری از این تاریکی داشت. مردم هم برای اینکه مبادا چیزی از دستشان در برود، به هر ریسمانی چنگ میزدند؛ یکی خیرات میداد، یکی نذر میکرد، یکی سفره میانداخت، یکی هم پولی میداد به آشیخ تا سورهای بخواند و ثوابش را حواله کند به روح مردهای که لابد آن دنیا منتظر این رسید بانکی بود.
محمدعلی از همین راه هم نان درمیآورد و هم آبرو. کمکم دیگر کمتر کسی پیش رویش «چوتلی» میگفت. شده بود «آشیخ». لقب اول برای پشتسر بود، لقب دوم برای روبهرو. مردم همیشه همینطورند: رنج را تا وقتی دور است اسم میگذارند، وقتی نزدیک شد برایش حرمت میتراشند.
ننه من هم از همین مردم بود؛ نه کمتر، نه بیشتر. شبهای جمعه، آبنبات یا شکلات یا کلوچهای میخرید و برای خیرات پخش میکرد. اگر وقت تنگ میشد و اذان مغرب نزدیک ، پولی به من میداد که ببرم دکان آشیخ و بگویم به همین اندازه قرآن بخواند برای روح فلانی؛ یک بار برای پدرش، یک بار برای مادرش، یک بار برای فرزندی که سالها پیش از دست داده بود، یک بار هم برای هر مردهای که ناگهان یادش میافتاد و دلش آشوب میشد. من هم پول را میگرفتم و راه میافتادم.
دکان بوی روغن، خاک، کاغذ کهنه و ماندگی میداد. سلام میکردم و میگفتم: «ننهم گفته به اندازه این پول قرآن بخون.» او که معمولاً سر در قرآن داشت، یا با تکان مختصر سر جواب میداد یا با اشاره نشان میداد پول را کجا بگذارم. من هم پول را میگذاشتم و بیرون میآمدم، با حس مبهمی که هنوز هم خوب نمیدانم چه بود؛ انگار چیزی تحویل داده بودم برای مصرف در جایی که نه من میشناختمش، نه فرستندهاش، نه شاید خود واسطهاش.
خدا از سر تقصیر من و همبازیهایم بگذرد. چند بار شد که این پولها، پیش از آنکه به دست مردهها برسد، در شکم ما رفت یا تبدیل شد به توپ و بستنی و هوسهای کوچک کودکانه. وسوسه که میآمد، حساب آخرت با حساب بقالی یکی میشد. پول، پول بود؛ با آن میشد چیزی خرید، و ما هم خریدیم. آن وقتها نه بهشت برایمان معنایی داشت نه دوزخ، اما توپ پلاستیکی دو لایه را خوب میفهمیدیم، بستنی یخی را خوب میشناختیم. بعدها که بزرگتر شدم، گاهی به این فکر کردم که شاید آن مرحومهای بیچاره بیشتر از سوره یاسین، محتاج این بودند که بازماندگانشان کمی کمتر بترسند و کمی بیشتر بفهمند. و اصلا کمی بیشتر کیف کنند بازی کنند کسی چه میداند
مکتب قرآن چوتلی، در نظر بزرگترها جایی محترم بود. میگفتند بچه اگر هیچ چیز یاد نگیرد، همین که قرآن یاد بگیرد کافی است. خدا را بشناسد، پیغمبر را بداند، راهش را گم نمیکند. کسی نمیپرسید این شناخت، اگر سراسر از ترس باشد، چه ارزشی دارد. کسی کاری نداشت که بچهای که هنوز بند کفشش را درست نمیبندد، چرا باید بار گناه و ثواب و عذاب و حساب را به دوش بکشد. همین که آیه را بیغلط از رو بخواند و بزرگترها با رضایت سر تکان بدهند، کافی بود.
در دکان آشیخ، همیشه دو سه بچه پیدا میشدند. روی تشکچههای کوچک معمولا چرک چهارزانو مینشستند، رحل جلوشان باز، قرآن روی آن، و تنهای نحیفشان با آهنگی یکنواخت جلو و عقب میرفت. کلمات را نه از سر فهم، از سر تقلید بیرون میدادند؛ با زحمت، با مکث، با ترسی که در گلوی کودک خوب جا میگیرد. صدایشان در آن مغازه نمور میپیچید؛ صداهایی نارس که میخواستند از ته حلق، چیزهایی را ادا کنند که نه به زبانشان میچسبید نه به عقلشان. آشیخ هم کنار دستش ترکهای داشت؛ نه همیشه برای زدن، گاهی فقط برای بودن. بودنش کافی بود. ترکه، در آن مکتب، از خود درس رساتر بود. هر وقت نگاه بچهای از سطرها فرار میکرد، هر وقت زبانش در کلمهای میماند، هر وقت حواسش به پرواز مگسی یا صدای دوچرخهای در کوچه پرت میشد، ترکه تکانی میخورد تا نور هدایت خاموش نماند.
برای رفتن به آنجا باید قرآن خودت را میبردی، رحل خودت را، و تشکچهای کوچک تا روی کف مغازه بنشینی. بساط ساده بود، اما معنایش سنگین. خیلی از بچههای شهر ما از همانجا قرآنخوان شدند؛ یا درستتر بگویم، یاد گرفتند حروف را چنان کنار هم بگذارند که بزرگترها راضی شوند. آنچه کمتر آموخته میشد، فهم بود. آنچه بیشتر در جان مینشست، ترس بود: ترس از غلط خواندن، ترس از ترکه، ترس از گناه، ترس از آن دنیایی که هنوز نیامده بود اما سایهاش را از کودکی روی سر آدم میانداختند.
حالا که سالها از آن روزها گذشته، هرچه بیشتر به آن دکان فکر میکنم، بیشتر میبینم که مکتب چوتلی فقط جایی برای قرآن یاد گرفتن نبود؛ خلاصهای بود از تمام روزگار ما. فقر آنجا بود، با وقارش. ناتوانی آنجا بود، با آبرویش. خرافه آنجا بود، آرام و جاافتاده، بیآنکه کسی نامش را بداند. ترس آنجا بود، مثل میخی که از کودکی در جان آدم میکوبند تا راست بنشیند. و ما بچهها، با رحلهای چوبی و پاهای خوابرفته و چشمهایی که نیمی به صفحه بود و نیمی به در کوچه، در آن مغازه تنگ و تاریک بیش از آنکه خواندن یاد بگیریم، خم شدن یاد میگرفتیم.
آن روزها بزرگترها خیال میکردند بچه اگر قرآن به دست بگیرد، دنیا و آخرتش حفظ میشود. شاید حق هم داشتند؛ در روزگاری که نادانی لباس ایمان به تن کرده بود و ترس، جای اندیشه را گرفته بود، چه پناهی مطمئنتر از کتابی که کسی جرئت پرسیدن دربارهاش نداشت؟ هرچه کمتر میفهمیدی، محترمتر به نظر میرسیدی. هرچه بیشتر میترسیدی، مؤمنتر حساب میشدی. و کودک، پیش از آنکه فرصت کند جهان را با چشم خودش ببیند، یاد میگرفت از جهانی بترسد که دیگران برایش ساختهاند.
با این همه، اگر از من بپرسند راستترین تصویر آن سالها کجا بود، نه مدرسه را میگویم، نه خانه را، نه مسجد را. میگویم همان دکان کوچک محمدعلی چوتلی. همانجا که مردی نیمهجان روی زمین نشسته بود و به مردم راه نجات نشان میداد؛ همانجا که مشتری دوچرخهاش را خودش تعمیر میکرد و حقالزحمهاش را به استاد میداد؛ همانجا که بچهای کلمهای را بیآنکه بفهمد ده بار تکرار میکرد تا مبادا ترکه بر شانهاش بنشیند؛ همانجا که پول چند سوره، گاهی سر از بستنی و توپ درمیآورد؛ همانجا که رنج، ایمان، فقر، آبرو، جهل و ترس، همه در چند متر جا کنار هم نشسته بودند و کسی هم تعجب نمیکرد. انگار زندگی همان بود: چیزی میان تحمل و تظاهر، میان احتیاج و احترام، میان ندانستن و باور کردن. و ما، درست در همان سن که باید دویدن یاد میگرفتیم، نشستن را یاد میگرفتیم؛
چون چوتلی که مردم برای نجات عذاب روح مردگانشان به او رجوع میکردند و همه یادشان رفته بود یا نمیدانستند که او خودش، بیش از همه، به یک نجاتدهنده نیاز دارد. اما این دنیا،شاید جایِ نجات دادن نیست؛ جایِ چوتلی نشستن است، تا آخرین نفس.
مخلص امین ظاهری