ده و سیزده زمستان، از من جلوتر بودند. انگشتانشان ده و سیزده بار زودتر از من به پوستِ گردو سیاه شده بود و طعمِ گسِ سرمای استخوانسوزِ آن سالها را پیش از آنکه من بفهمم سرما یعنی چه، چشیده بودند. در بافت خانوادههای آنروز، چنین فاصلهی سنی، میتوانست دیواری از «سکوت و دوری » میانمان بکشد، اما برای من که پسربچهای بودم در تمنایِ برادر، حضورِ آن دو عموزاده، لنگرگاهی بود در میانهی تلاطمِ بیقرارِ کودکی. احترامی که به آنها میگذاشتم، نه از سرِ ترسهای موروثی و کهن، که کششی بود برخاسته از شیفتگی؛ ریشهدوانده در جانم.
آن دو فقط سه سال فاصله داشتند؛ از یک بطن برخاسته بودند، اما کارگاهِ خلقت که «خُمِ رنگرزیاش» عجیب میچرخد، از یک آبوگل، دو سرشتِ یکسره متفاوت بیرون کشیده بود. در ناهنجاری آن دههها، تفاوتِ میانِ دو برادر، غالباً مستعدِ تبدیل شدن به میدانِ جنگی برای «حذفِ دیگری» بود؛ اما در آن خانهی کوچک، تفاوتها به کینه نمیرسید. این «صلحِ تحسینبرانگیز»، نه تصادفی بود و نه غریزی؛ که محصولِ «دستفرمان» زنی بود که مادری را از یک وظیفهی زیستی، به هنری برای بنای یک «مدنیتِ کوچک» ارتقا داده بود؛ زنی که برای یاد گرفتن از او پایانی متصور نیست؛ از همان تبارِ مادرانی که بیحضورشان، خانه تنها چهاردیواریِ بیآرامش است.و بهشت هم بدون اینگونه مادران رفتن ندارد
پدر، روزگاری مکنتی داشت. «مامانی» همیشه با آهی عمیق، آن گذشته را احضار میکرد: «خدا نکنه کسی از بلندی بیفته... پسرم سایز کراواتش یکذرع بود، حالا... الهی مامانی بمیره براش.» چرخِ روزگار برگشته بود و پدر زمین خورده بود؛ اما در آن فرودِ سهمگین، خُرد نشد. از اسب افتاده بود، اما از اصل نه. در غیابِ آن داراییِ دیروز، این مادر بود که نگذاشت بارِ سنگینِ فقر، شاکلهی روانیِ فرزندان را در هم بشکند.
من حاشیهنشینِ دنیایِ آن دو بودم. با پسرعموی بزرگتر، راهی زمینهای خاکی میشدم؛ وظیفهام مراقبت از ساکِ ورزشیاش بود کنارِ خطِ طولیِ زمین. برای من، آن ساکِ ورزشی چیزی فراتر از یک کیفِ برزنتی بود؛ گویی شوالیهای بودم بر قله ایستاده و نگهبانِ پرچمِ سپاه؛ کنارِ خط میایستادم و در شکوهِ آن «مهم بودن»، غرق میشدم.
با برادرِ دیگر اما در جهانِ ابزارها و کاردستیها شریک بودم؛ جهانی از چسب و مقوا و سیمپیچهای ظریف که هوش و سلیقهاش، همگان را به سکوت و تحسین وامیداشت. وقتی اولین جوجه از دلِ دستگاهِ جوجهکشیِ دستسازش سر برآورد و پوسته را شکست، جهانِ کوچکِ من پر از بهت شد؛ آن جوجهی کوچکِ ناقصالخلقه هنوز هم در گوشهی ذهنم زنده است.
اتاقِ مشترکشان، نمایشگاهِ عینیِ دو جهانِ آرام بود. روی یک دیوار، برادر بزرگتر برشی از مجله را با سوزنتهگرد چنان روی گچ نشانده بود که مارادونا، همراه با توپش، از سطحِ دیوار فاصله گرفته و حجم یافته بود؛ کنارِ پوستری از چهرهی باوقار شجریان. دیوارِ روبهرو اما قلمروِ برادرِ کوچکتر بود؛ تصویری از شهرام ناظری و یک ساعتِ دیواریِ پاندولی که دستسازِ خودش بود از کارتن و تختهسهلایی؛ ساعتی که گذر زمان را با نظمی غریب و مکانیکی تیکتاک میکرد.
در تعصباتِ فوتبالی هم روبهروی هم ایستاده بودند؛ آبیِ استقلال و قرمزِ پرسپولیس. من میان این دو قطب، یارِ «نخودی» بودم تا آندم که برادر کوچکتر با «رشوه»ای بهشکلِ یک دست لباس ورزشیِ قرمز، قاپِ دلم را برای همیشه دزدید و مرا در اردوی سرخها ماندگار کرد.
با تمامِ این مرزبندیها، هنگامِ تماشایِ تلویزیون، ناگزیر از همنشینی میشدند. آن فیلیپسِ سیاهوسفید با بدنهی چوبیاش که وقتی درهایش بسته میشد، شبیه یک بوفهی تزیینیِ زیبا در گوشهی اتاق خودنمایی میکرد، صحنهی نبردهایِ خاموش بود. وقتی برنامهها تمام میشد و صفحه زیر هجومِ برفکهای خاکستری فرو میرفت، چالشِ بزرگِ «خاموش کردن» آغاز میشد. در روزگارِ فقدانِ کنترل، این لحظه به مرزِ بحران میرسید؛ شبیه دو خانِ دو آبادیِ رقیب که تنها به حرمتِ «تماشا»، آتشبسِ موقت داده بودند و حالا بر سرِ اینکه چه کسی باید برخیزد و دکمه را فشار دهد، فرمان صادر میکردند.
در آن بنبستِ قدرت، آموزههای مادر خود را نشان میداد: حلِ تعارض از مسیرِ عقلانیت، نه زورآزمایی. ابتدا قاعدهی «نزدیکترین فاصله» حاکم میشد. شاهکارِ رفتاری آنجا بود که برادرِ متراژکننده، حاضر بود بارها مسیرِ جلوس تا تلویزیون را با خطکش قرار دادنِ پاهایش گز کند، فقط برای اینکه برتریِ منطقیاش را ثابت کند؛ مسئله، صرفِ انرژی نبود، حفظِ اقتدار بود. وقتی متراژ به نتیجه نمیرسید، داوری ریاضی آغاز میشد؛ نبردی از ضربِ اعدادِ ذهنی که من در نقشِ داورِ بیطرف، شاهدِ اجرایشان بودم.
سالها گذشت. آن فیلیپسِ کمدی همچنان در جای خود ماند، اما درهای دولنگهاش برای همیشه بسته شد و بوفهای شد برای نگهداشتنِ یک تلویزیونِ مدرنتر. آخرین تصویری که سهنفری پای آن تلویزیون دیدیم، جلسهی رأی اعتماد مجلس به عطاءالله مهاجرانی بود. هنوز چهرهی پرامیدِ برادر بزرگتر را به یاد دارم که با چه شوری از افقهای روشنِ پیشِ رو سخن میگفت؛ امیدِ نسلی که پایِ تحولاتِ بعد از آن سالها، ذرهذره فرسوده شد.
نوشتن از این قابها، تنها بازخوانی خاطرات نیست؛ ادای دینی است به زنی که مظهرِ پایداری بود. زنی که در واژگونیِ روزگار، وفاداری را «زندگی» کرد. در خانهای با مدیریتِ او بود که میتوان در دلِ محدودیتها، پزشکِ متخصص و مهندسِ خبره تحویل جامعه داد.
اما چرخِ این جهانِ نامراد، پاداشِ رنجها را با عدالت تقسیم نمیکند. تقدیر، در نهایتِ بیرحمی، داغِ جوان را بر جانِ چنین مادری نشاند؛ داغِ جوانی که در تمامِ مراحل زندگی سرآمد و پرفروغ بود. در شگفتم که گردون چگونه تاب آورد نشاندنِ این اندوه بر شانههای زنی که هرگز در رفاه و آسایش جوان نپرورده بود، بلکه با تار و پودِ جانش او را به بار نشانده بود.
در این اقلیمِ سخت، زن بودن تاوانی گزاف دارد؛ اما تاریخِ همین خاک نشان داده که از دلِ سختیها، زنانی سر برمیآورند که در گمنامیِ خانهها، تجسمِ زندهی شکوه و ایثارند.و اگر خداوند دختران را به دنیا هدیه نمیدادند تمام عروسکهای دنیا بی مادر میماندند. باید در برابر این شکوهِ بیادعا سر تعظیم فرود آورد؛ به احترامِ تمامِ زنانی که اگر نبودند، جهان خالی از عاطفه میشد؛ زنانی که حتی بدونِ زایش، به وسعتِ یک سرزمین مادری کردند. اینان، ستونهای نامرئیِ هستیاند.
مخلص امین ظاهری