سیاه سال وبا که بلاشد و عزاش موند، مثل همیشه که همیشگی نیست ،رفت .
و آمد کمی فراغ و امان از فراق که فراختر شد و فرق ها چون زخمها سر باز کردند
نداری عار نبود اونقدر که دارایی نبوداما اگر ستون خانه عمود محکم باشه به گاه خسران .
مادرم تیرک خانه بودو زنانه مردی بود بی همتا
در آن خانه مرد بود اما پدر نبود مردی که حداکثر به نیاز ،جفت مادربود و از آن مردانگی من نشانه شدم .
مرد مرد.؛ مردی که از تمامِ مردانگیاش تنها نامی شناسنامهای و جسمی رنجور به جا مانده بود که سرِ آخر هم با سرفههایِ خشک و تبِ ذاتالریه، در چشمبرهمزدنی در کنجِ همان اتاقِ نمورِ هشتی جان داد. حیاطی که صاحبخانهاش، (کلاییموچول،) هر سوراخش را به بینوایی ارزانتر از بینوایِ دیگر انداخته بود.
پدر که رفت، مادرم ماند برف که نشست و یخ بست مادرم ننشست و یخ کرد لکن چارهای جز سرِ پا ماندن نداشت
. چادرِ نمازِ کهنه را زیر گلو گره زد، مچ دستِ لاغرِ مرا گرفت و راه افتاد به قصدِ خانهی خویشی دور در بالادستِ شهر؛ خالهزادهای که میگفتند بختش باز شده و کبکِ اقبالش خروس میخواند.
پس از طی مسافتی پیادهرویِ زیرِ تیغِ آفتاب و از میانِ کوچهپسکوچههای خاکی، ما را رساند پایِ عمارتی با هشتیِ خنک و دیوارهایِ آجرچینیشده. تا آن روز چنان عمارتی ندیده بودم. کوبهی برنجی را که کوبیدیم، پسربچهای همسنوسالِ خودم با کلهای تراشیده، گیوهٔ سفیدِ تمیز و قصبِ پاکیزه در را باز کرد. مادرم هنوز سراغِ صاحبخانه را نگرفته بود که از عمقِ دالانِ تاریک، صدایِ تحکمآمیزِ زنی پیچید:
«محمدحسن! برگرد سرِ لوحهات، حواست به در نباشد!»
زن با هر قدم که پیش میآمد، قد و قامتش در نورِ هشتی هویداتر میشد؛ بلندبالا و مغرور، شلیتهای با حاشیهدوزیِ ظریف به پا داشت و چارقدی وال بر سر. پوستش چنان سفید و آبدویده بود که گویی روزگار هرگز بادِ سردی به تنش نرسانده. گونههایش سرخیِ مطبوعی داشت و پیدا بود سرمه و سفیداب را نه از سرِ شتاب، که با حوصله و به سلیقهای خاص نشانده است.
مادرم زبان به لکنت انداخت و سلامی به خانمباجی داد. او اما با لبخندی که گرمایش به چشمهایش نمیرسید، ما را به اندرونی راه داد.
خانمباجی در آن عمارت برای خود بساط مکتبی راه انداخته بود. دختران و پسرانِ خردسالِ اعیانِ محله پایِ تشکچهاش مینشستند و ابجد میخواندند. زبانش مدام به ذکر و صلوات تر بود، اما همین که پایِ غیبت و احوالِ دیگران پیش میآمد، کلامش نیشِ زهرآگین میگرفت. طهارت و عصمتِ خود را چنان به رخ میکشید که گویی آسمان سوراخ شده و تنها او به سلامت بر زمین افتاده است. یادم هست به مادرم میگفت:
«وقتی قصدِ حمام دارم، دلاک و تونتاب را از صبح خبر میکنم تا بینهخانه را قرق کنند؛ مبادا چشمِ نامحرم به تنم بیفتد... تازه خواهر، گمان نکنی فقط مرد نامحرم است! زنِ نامحرم هم کم نداریم؛ همین زنهایِ بیحیایِ فلانکوی و دخترِ بهمانحجرهدار که اگر دستشان برسد حیا را یکجا سرمیکشند و ناموس سرشان نمیشود!»
مادرم این تندیِ زبان و وسواسِ مفرط را به پایِ خشکیِ زهد و تقوای زن گذاشت. همین شد که وقتی خانمباجی رو به او کرد و گفت: «بگذار طفلت همینجا کنارِ بچهها بنشیند و مشق بیاموزد، به جایِ شهریه هم عصرگاه تو بیا دستکمکی به هر اندرونی بدهد»، مادرم دستش را بوسید و این پیشامد را مرحمتِ پروردگار دانست.
مکتبخانه رونق داشت، اما رازِ هولناکِ عمارت در همان خلوتیِ سنگینِ نیمروز پنهان بود؛ وقتی بچههای اعیان پیِ ناهار و استراحت پیاده میشدند و کوچه در سکوت فرو میرفت. خانمباجی مرا به بهانهی بادزدنِ زغال یا آوردنِ کوزهی آب به اندرونیِ تاریک، همان پشتِ پردههایِ ضخیمِ عنابرنگ میخواند؛ جایی که بویِ تندِ عطرِ صندل با بویِ ماندگیِ فرشها و رطوبتِ دیوار در هم میآمیخت. در آن ساعتها، آن نگاهِ متقی و اخمهایِ پرهیزکارانه بهیکباره فرومیریخت. چشمانش برقی غریب و آزمند میزد؛ برقِ وحشتی که تمامِ وجودِ کودکانهام را فلج میکرد.
در قفل میشد و آن زن، با همان دستهایی که صبح تسبیح شاهمقصود را دانه میانداخت، معصومیتِ مرا به مسلخِ تمایلاتِ بیمارگونهاش میبرد. تمامِ مرزهایی که یک انسان را پناه میدهد، پیشِ چشمم لگدمال میشد؛ آزاری بیصدا، مسموم و پیچیده در نوازشهای اجباری و تهدیدهای خفهکننده. من در آن اتاق، نه کودکی برای آموزش، که طعمهای بیزبان و بیپناه برای سیرابکردنِ عطشِ زنی بودم که در بیرون، منادیِ عفت بود و در این زاویه، خودِ تباهی. بغض در گلویم خشک میشد، چرا که میدانستم پشتِ در، مادری ایستاده که به کرامتِ این خانه دخیل بسته و هیچ کلامی از زبانِ من توانِ شکستنِ بتِ مقدسِ خانمباجی را نداشت. هر ظهر، بخشی از روحِ من در آن پستو میمرد و جنازهام بود که عصرها مشقِ الفبا مینوشت.
سالها از آن ایام گذشته است. آن عمارت بعد از مرگِ خانمباجی دستبهدست چرخید، تیرکهایش شکست و حوضِ فیروزهاش در آوار دفن شد. اما آن سایهیِ شوم و حسِ یخزدگی در نیمروزهای داغ هرگز از جانم پاک نشد.
هنوز هم هرگاه در گذرِ عمر، کسی را میبینم که بر طبلِ عصمتِ خویش میکوبد، وسواسِ طهارت دارد و دیگران را به چشمِ ناپاکی مینگرد، بویِ صندل و تاریکیِ آن اندرونی در سرم هجوم میآورد. انسان چه موجودِ دهشتناکی است وقتی تسبیح و شریعت را شولایی میکند تا بر زخمهایِ چرکین و پلشتیِ درونش بپوشاند؛ و جامعه چه آسان فریب میخورد از آنانی که با صدای بلند دیگران را تکفیر میکنند، تا در سکوتِ خلوت، بیدفاعترین روحها را بدرند.
مخلص امین ظاهری