اثر ماندگار و ارزشمند (موش و گربه)ی عبید زاکانی از همینجاها شروع میشود؛ از نقطهای که در آن، زاهدانِ گربهصفت پس از سالها درازدستی و ریاکاری، توبه میکنند و موشها—این طردشدگانِ ابدیِ تاریخ—سادهلوحانه گمان میبرند که آسمان با آنها آشتی کرده است. اما درامِ عبید، کمدیِ تلخی است از یک همزیستیِ ناممکن؛ روایتِ بازیِ ابدیِ صیاد و صیدی که سرنوشتشان با طنابی نامریی به هم گره خورده است. عبید قرنها پیش فهمیده بود که موش، حیوانی نیست که بتوان با زورِ شمشیر منقرضش کرد؛ او بخشی از تاروپودِ همان خانهای است که گربه در تالارِ اصلیاش فرمانروایی میکند.
شاید در نگاه اول، مقایسهی انسان با موش—این موجودِ چرک، سراسیمه و منفورِ فاضلابها—توهینآمیز و مشمئزکننده به نظر برسد. ما همواره کلمهی «موش» را به عنوان صفت برای فرومایگی، بزدلی و دزدی به کار میبریم و دیواری ضخیم میان جهانِ شریفِ خود و دنیای تاریکِ آنها میکشیم. اما حقیقتِ علمی و گریزناپذیر زیستشناسی، این مرزبندیِ متکبرانه را فرو میریزد: هیچ جانداری در طبیعت به اندازهی موش، آیینهگردانِ ساختارِ عصبی، مغز و الگوهای رفتاریِ انسان نیست. تمامِ داروهای روانپزشکی، از آرامبخشها گرفته تا مهارکنندههای جنون و ترس، ابتدا روی موشها آزموده میشوند؛ چرا که مغزِ موش در مواجهه با بنبست، تهدید و شکنجه، دقیقاً همان واکنشهای هورمونی را نشان میدهد که در جمجمهی ما رخ میدهد. موش، کاریکاتورِ عریان و بیروتوشِ غرایزِ ماست وقتی که لعابِ تمدن، قانون و مصلحت کنار میرود. واکنشهای ما به انسداد و خفگی، موبهمو شبیه به همین جانورِ جانسخت است.
ماجرا از جایی هولناک میشود که عقلِ ابزاریِ ما برای حلِ یک مسئلهی لجوج کم میآورد و جایش را به غریزهی شکنجه میدهد؛ وقتی هدف دیگر نه دفعِ خطر، بلکه انتقام گرفتن از عاملِ خطر است.
این فروپاشیِ روانی را سالها پیش در یک مرغداریِ صنعتیِ دورافتاده دیدم.
مرغداریهای بزرگ در ظاهر و از دور مظهرِ نظم و بهداشتاند؛ ردیفهای بیانتهای سالنها، خطهای دانخوریِ مکانیزه و صدای یکنواختِ فنهای غولپیکر. اما در مرغداری ها ، بوی تندِ فرمالین و بوی پر خیسخورده، گرمای راکدِ برخاسته از تنِ هزاران پرنده و خشخشِ مداومِ لابلای دیوارهای عایق، روح را میجود.و برای موشها یک بستر فوق العاده مناسب برای بودن و زیاد شدن میباشد
برای کارگری که با خانوادهاش در اتاقکِ سیمانیِ گوشهی مرغداری زندگی میکرد، موشها دیگر یک مزاحمِ معمولی نبودند؛ آنها تجسمِ ناکامیِ ابدیِ او در کنترلِ زندگیاش بودند. هر کیسهی سوراخشدهی دان، ضربهای به غرورِ نیمبندش بود.
یک شب سرانجام زنجیرِ تحملش پاره شد. چند موش را زنده گرفت، نیمههوششان کرد و با سوزن و نخِ بخیه، مخرجِ جانورها را دوخت و رهایشان کرد تا به لانه برگردند.
موشِ بخیهخورده در ظاهر بیعیب به خانهاش برگشت، اما با اولین نیازِ دفع و تجمعِ سموم در بدنش، جنون آغاز شد. جانور که راهی برای تخلیه نداشت، از شدتِ فشار به دیوانگی رسید؛ به همنوعانِ خود هجوم برد، آنها را تکهتکه کرد و در نهایت خودش نیز از درون متلاشی شد و سقط شد .
این همان ملموسترین شکلِ «خشونت عریان » در ساختارهای مسدود است. وقتی در یک جامعه، مجاری طبیعی تخلیه—حقِ اعتراض، امکانِ دادخواهی، راهِ تنفسِ معیشتی و حتی فرصتِ ابرازِ زبانیِ رنج—بخیه دوز غرضورزان شود، سمومِ و اعتراض و خشم انباشتهشده ناپدید نمیشوند. انسانِ تحتِ فشار چون دستش به دوزندهی اصلیِ بخیهها نمیرسد، به جانِ نزدیکترین و شبیهترین حلقهی اطرافش میافتد. خشونتهای ناگهانیِ خانگی، چنگانداختن به صورتِ همنوع در صفِ مترو، و درهمکوفتنِ ضعیفترها به دستِ ضعفا، واکنشِ غریزیِ همان کالبدهای بخیهخوردهای است که سمومِ درونشان راهی به بیرون نیافته است.
روایتِ دوم، چند سال بعد در راستهی تعمیر کاران خودرو و در یک تعویضروغنی رخ داد؛ جایی که زمینش از گریسِ سیاه اشباع شده و دستهای آدمهایش همیشه بوی بنزین و روغن میدهد. موشِ درشتی در تله افتاده بود و مغازهدار برای تفریحِ شاگردان و همسایهها، لیوانی بنزین روی تنِ جانور ریخت و کبریت زد.
حیوان به گلولهای متحرک از شعله تبدیل شد. اما غریزهی بقا، بازیِ صیاد را اجرا نمیکند؛ موشِ سوخته برای نجاتِ خود، مستقیم و بیوقفه دوید به سمتِ تنها پناهگاهی که در جهانِ کوچکش میشناخت: داخلِ همان مغازهی پر از بشکههای نفت و گالنهای روغن.
اولین تماسِ تنِ شعلهورِ موش با مخزنِ سوخت، انفجاری بزرگ ساخت که در عرضِ چند دقیقه هفده مغازه را خاکستر کرد، چندین تن را سوزاند و سه جنازهی ذغالشده روی دستِ راسته گذاشت. تاوانِ تماشای یک تفریحِ سادیسمی.
این شعلهی دونده، قانونِ بازگشتِ خشمِ مطرودان است. تصورِ باطلِ ما این است که میتوان یک گروه، یک نسل یا یک طبقهی بیصدا را گوشهای گیر انداخت، آتش زد و منتظر ماند تا در سکوت خاکستر شوند. اما موجودِ سوخته دیگر مرزی را به رسمیت نمیشناسد؛ او با همان تنی که غرقِ شراره است به قلبِ همان انباری پناه میبرد که ما با غفلت انباشته ایم .
سوزن و بخیه و کبریتِ و بنزین، ابزارِهای دمدستیِ ما برای مواجهه با زخمهای کهنه هستند؛ یکی به نامِ برقراریِ نظم و دیگری به نامِ تنبیه و درسِ عبرت.
اما در نهایت، هندسهی این راسته که همگی در آن زیست میکنیم بسیار ساده است: نمیتوان راهِ خروج را دوخت و انتظار داشت که ساکنانش دیوانهوار به جانِ هم نیفتند؛ و نمیتوان کانونهای کوچکِ خشم را آتش زد و گمان کرد که شعلهها خودرا به سرپناهِ ما نرسانند .
امنیت، یک کلِ یکپارچه است؛ یا همگی در خانهای با مجاریِ باز و دیوارهای امن زندگی میکنیم، یا همگی در مجاورتِ انبارِ باروت، چشمبهراهِ دویدنِ یک تنِ شعلهور میمانیم.
مخلص امین ظاهری