قصهاش را لابد شنیدهاید، اما قصهها فقط برای خندیدن در گعده های دوستانه نیستند؛ بعضی قصهها سند رنجها، شلختگیها و جهالتهای دیرپای ما هستند.
ناصرالدینشاه را برده بودند فرنگ؛ کاخ ورسای. جوری روی پارکتهای صیقلخورده و آینهکاریهای بلندِ سالن قدم برمیداشت که انگار کل قارهی اروپا مستأجرِ آبا و اجدادیِ اوست و حالا آمده سرکشی و اخذ خراجِ سالیانه. همان لوییِ بونژورپوش که فردای روزگار قرار بود نامش روی یک مدل مبلِ استیلِ آبطلا توی یافتآباد خودمان جاودانه شود، شاهِ ما را با تشریفات برد پای سفره. شام که تمام شد، طبیعتِ آدمی فارغ از اینکه صاحبقرانِ عالم باشی یا حمالِ بیجیرهومواجبِ دور میدان ، گلوی سلطان را فشرد و قضای حاجت پیش آمد. نوکری با شلوار تنگ و کلاهگیسِ سفید، قبلهی عالم را هدایت کرد سمتِ یکی از دستشوییهای خلوتِ کاخ.
شاه رفت داخل و در سنگینِ چوبی پشت سرش بسته شد. دنیایی جدید جلویش قد علم کرده بود، . هرچه چشم گرداند خبری از آن موالهای سنتیِ گودِ دارالخلافه و آفتابههای مسی نبود. در عوض یک کاسهی بزرگِ چینیِ لعابدارِ سفید دید که معلوم نبود کجای این وانفسای اضطرار به کار میآید. یکی از نقاط تلاقی ما با تاریخ شاید همین جاست ؛ جایی که قرنهاست در آن درجا میزنیم. در فرهنگ ما «نمیدانم» یعنی سقوط، «بلد نیستم» یعنی حقارت مطلق. ما ملتِ دانایِ کل بوده ایم! ترجیح میدهیم همهچیز را خراب کنیم، گند بزنیم به دارو ندار خودمان و حتی تاریخ، اما یکبار لای در را باز نکنیم، و از آن نوکرِ فرانسویِ پشتِ در را نپرسیم و نگوییم: «فلانی، این تکنولوژی دنیای جدید چطور کار میکند؟» این غرورِ کاذب، این شرمِ جاهلانه از نادانی، همان غدهی چرکینی است که از سرسرای سلطنتی قاجار سرریز کرده و رسیده به مغز استخوان رفتارهای امروزمان در اداره و خانه و خیابان.
شاهِ ما به جای پرسیدن، از همان «نبوغِ کاذب بومی » استفاده کرد؛ همان نبوغی که همیشه به آن مینازیم و عموماً چیزی نیست جز زرنگبازی، میانبر زدنِ قوانین و خلقِ راهحلهای فاجعهبار. دستمالِ مبارکِ ابریشمیاش را روی زمین پهن کرد و کارش را همان وسط ساخت. حاجت برآورده شد، اما حالا شاهِ ممالک محروسه مانده بود و یک دستمالِ متعفنِ سنگین روی کفپوشِ کاخ ورسای. چشم گرداند تا مدرکِ جرم را گموگور کند. چشمش خورد به یک پنجرهی باریک که زیر سقفِ بلند باز مانده بود. چه فکر کرد؟ لابد فکر کرد خطای ناشی از نادانیاش را میشود با پرتاب کردن و شوت کردن به بیرون پاک کرد. چهار گوشهی دستمال را با محتویات ملوکانهاش محکم گره زد، سر گره را گرفت و مثل قلابسنگهای جنگهای باستان چند دور روی هوا چرخاند تا شتاب بگیرد و رهایش کرد سمت پنجره.
اما دستمال درست به لبهی دیوار خورد، گره باز شد و همهچیز پاشید به سرتاسر گچبریها و سقفِ نقاشیشدهی ورسای. فاجعه از کف زمین کنده شد و روی سقف نشست. وقتی به جای فهمِ دنیای نو و اعتراف به ناآگاهی، دست به پنهانکاری و کتمان میزنی، افتضاحی که با یک سطل آب و یک عذرخواهیِ ساده جمع میشد، ناگهان تبدیل به بحرانی غیرقابل مهار میشود و میپاشد به سقفِ تمام زندگیات. امروزِ ما مگر شکلی جز این دارد؟ در مدیریت، در رانندگی، در اقتصاد و روابط روزمرهمان مدام همین چرخشِ احمقانهی دستمال را تکرار میکنیم؛ خرابکاریهایمان را پرتاب میکنیم به سمت پنجرههایی که دستمان به آنها نمیرسد و در نهایت یک آسمانِ آلوده تحویل نسل بعد میدهیم.
شاه دید کار از ریشه خراب شد. نقاب ملوکانه شکست، لای در را باز کرد و به نوکری که دستبهسینه پشت در ایستاده بود کیسهای سکهی طلا نشان داد و گفت این را برای خودت بردار، فقط این خرابکاری را بیسر و صدا پاک کن و جمعش کن. باز هم همان واکنشِ تاریخی: توسل به کیسهی پول برای شستنِ بیفرهنگی و لاپوشانیِ نادانی! نوکر فرانسوی سرک کشید توی توالت، نگاهی به دیوارهای لکهدار و فضولاتِ چسبیده به سقف انداخت، تعظیمی کوتاه کرد و گفت: «اعلیحضرتا، من دو برابرِ این سکهها را به شما پیشکش میکنم، فقط به من بگویید با چه فنی توانستهاید روی سقف خرابکاری کنید؟!»
داستان همین است. ما هنوز هم پیش چشم ناظران این جهان، همان سلطانِ گیج و سرگردانی هستیم که در مواجهه با سازوکارهای جدید گیج میزند، دست به راهحلهای مضحک میبرد و در آخر، دیگران را نه از پیشرفت و هنرش، بلکه از شیوهی شگفتانگیزِ خرابکاریهایش در غیرممکنترین نقاط، انگشتبهدهان باقی میگذارد. تا روزی که یاد نگیریم در برابر ندانستههایمان خم شویم و بپرسیم و یا بخوانیم ، سقف تاریخ ما لکهدارِ همین گرههایی خواهد ماند که با دستِ خودمان دور سرمان چرخاندهایم.
مخلص امین ظاهری