پیش درآمد :(تصمیم داشتم با این پست یک فایل صوتی هم باشد اما بارها بارها و بارها !!تلاش کردم و امکان آپلود فایل فراهم نشد .متاسفم
لذا خواهشمندم در صورت امکان آهنگ (آمد اما)استاد بنان را که این پست به نوعی برشی از زندگی سراینده شعر آن اثر است را بشنوید .
ممنونم)
هر کس معشوق خویش را به شیوهای روانهی دیار عدم میکند: یکی با ناز، یکی با نیاز؛ یکی با خنجرِ فراق و دیگری با حریرِ آغوش. و چه بسیار که دلداده، درست در آن دم که گمان میبرد کاروانِ وصال به مقصد رسیده، نادانسته تیغ بر گلوی عشق میکشد.
تهرانِ آن عهد، شهری بود از دالانهای پیچدرپیچ، باغهای محصور در خشتِ خام و شبهایی که در سایهروشنِ چراغهایی تک و توک و گذرِ سنگینِ کالسکهها جان میگرفت. در این شهر، مردی میزیست از اهل دیوان؛ صاحبمنصب، صاحبوقار و پیراسته به خط و فضل. روزها در دستگاه ادارات، رقمِ احکام میزد و حسابِ دیوان میرسید؛ اما شبها، چون هیاهوی پایتخت در تاریکی فرو مینشست، به ساحتِ شعر پناه میبرد. با اربابِ هنر، اهلِ ساز و نغمهسرایانِ نامی الفتی دیرین داشت. در بزمهای اهل ذوق پای میگذاشت، به زخمهی تار دل میسپرد و گوش به هفت گاه و پنج آوازش میداد؛ اما در دایرهی خودفروشان نمینشست. طبعش بلندتر از آن بود که متاعِ جان را به تحسینهای زودگذرِ مجالس بیامیزد.
او دفتری سوای دفترهای دیوان داشت؛ اوراقی پنهان از چشم اغیار که در آن نه از مدح اکابر نشانی بود و نه از شکوه روزگار. خطبهخطِ آن دفتر، شرحِ اشتیاقی خاموش بود که سرتاسرش به نام یک تن رقم میخورد؛ همان که مطلع و مقطعِ تمامِ احوالش بود.
آن یک تن، خاتونِ خانهاش بود.
زنی با شوکتی غریب و جمالی که کلام در بیانش لکنت میگرفت. چون به اندرونی یا مجلسی درمیآمد، آینهها در حسرتِ بازتابش غرق میشدند و شعلهی شمعها از شرمِ روشنیِ روی او فرو مینشست. مرد، او را با مهری ژرف و استوار دوست میداشت؛ نه از آن شورهای سطحی که با تبی درمیگیرند و با بادی فروکش میکنند، بلکه از جنسِ آتشی پنهان در بنِ سنگ. در کارهای خانه با خاموشی طوافش میکرد و در خلوت، برایش غزل میریخت. اما زن، این حریرِ کلمات را تنها تفننِ طبعی ادیبانه میپنداشت و هرگز درنیافت که هر بیت، سندی است از جانفشانیهای پوشیدهی شوی خویش.
آدمی را عادتی است غریب: نعمتی را که هر روز برابر چشم است، نادیده میانگارد. حضورِ مداوم، خود حجابِ دل میشود؛ و بسا گوهرِ نایاب که در غبارِ عادت، کمبهاتر از حبابی در دوردست جلوه میکند.
در شبی از شبهای چله، مجلسی از صاحبدلان و خنیاگران برپا بود. بوی عود با نوای سهتار و عطرِ چای قندپهلو آمیخته بود. مرد در گوشهای از تالار، میان یارانِ اهل ادب، در بحرِ تصنیفی نو و چندوچونِ عروض شعر غرق بود، و زن، آنسوتر، میان بانوهای دیگر نشسته بود؛ چون ماهتابی که به دورش سیارها طواف میکردند و ستاره ها محو تماشای نگاهش .
در آن میان، جوانکی نیز از ولایاتِ شمال پای به مجلس گشوده بود؛ بذله گو ، چربزبان، آراسته به جامه و جسارت، و با نگاهی که طغیانِ دریا و عصیانِ بادهای کرانه را در خود داشت. جوان با زن همسخن شد. از راههای مهگرفته گفت، از تلاطمِ موجها و از بیپرواییِ رفتن؛ آنچنان که در گوش زن، سخنانش طنینِ واژههایی را یافت که سالها بود در آیینهی آرامِ زندگی با همسرش جستوجو نکرده بود: عطشِ تماشا و هوسِ حادثه.
گاه دلِ انسان نه در پی کمال، که در پی غفلت از ملال میدود؛ و نامِ این گریزِ سبکسرانه را عشق مینهد تا بر رسواییِ خویش نقابِ تقدس بکشد.
جرقهای در خفا فروافتاد. و امان از جرقه ای که بر خرمن نرم پنبه و بی رحمی باروت برقصد .
چندی نگذشت که آن نگاههای گذرا به قرارهای نهان پیوند خورد. زن، بیخبر از عاقبتِ گرداب، پای از حریمِ امنِ خویش بیرون کشید و سر به سودایی باطل نهاد.
و شد آنچه نباید تن ها در بستر فحشا لغزید و فقط عاقلان دانند که در کام خاین شیرین افتد آن زهر لیک آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها . .
خداوندا کجا بودی تو آن دم ؟اگر من جای تو بودم برای خاطر مردی که میدانی و میدانم جهان هر دو را آنی سیه کردم .عجب صبری خدا داری تو خود گفتی زنا زشت است و (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ يَلْقَ أَثَامًا) پس چرا ؟
غروبی سرد، چون مرد از بیگاری به سرای بازآمد، کوبهی در را زد و پاسخی نشنید. عمارت، در سکوتی مرگبار فرو رفته بود. بر روی میزِ ماهوت، تکهکاغذی بود با چند سطرِ شتابزده و خطی که به لرزه شباهت داشت.
مرد کاغذ را خواند.
یک بار...
دوبار...
و دیگر بار؛ نه بدان سبب که در فهم کلمات درمانده بود، بلکه بدان رو که روانِ آدمی در برابر فاجعه، سدّی از ناباوری میکشد تا یکباره فرو نریزد.
سپس بر سرِ همان صندلی وا رفت. دفترِ غزلهایش را گشود و قلمدانِ لاکی را باز کرد؛ اما بنانش خشکید و مرکب در نوکِ قلم دلمه بست. شاعر بیکلمه شد ،گویی زبانش مرد
و بیشعری مرگی است بیتشییع و بیمزار برای شاعر .
ایام گذشت و مرد ، آب شد؛ بیآنکه فریادی برآورد یا جامهای بدرد. هنوز بر اصل مانده بود هرچند از اسب با شدت و حدت زمینش زده بودند هنوز پاسخِ تعارفاتِ اعیان را با نزاکت ادا میکرد؛ اما در عمقِ نگاهش خرابهای دهان باز کرده بود که جز بادِ ویرانی در آن نمیوزید. دیگر نه در مباحثهی یاران وارد میشد و نه بر نغمهای سر تکان میداد.
یارانِ صاحبسِر را دل به حالش بسوخت. یکی از ایشان گفت:
«این مرد را دریابید؛ که آتش از درون به مغزِ استخوانش رسیده و اگر دم برنیاورد، خاکستر خواهد شد.»
پس دو تن از دوستانِ وفادار عزمِ چاره کردند و پیِ گمگشته رفتند. سرانجام ردّ پای زن و جوان را در مهمانخانهای کنارِ خزر یافتند. جوان را دیدند که بر ایوانی مشرف به آب، بیخیال از جهان و سیر از اندام زن چون کفتاری کنجی لمیده. چون نامِ زن را پیش کشیدند و از رسمِ وفا پرسیدند، لبخندی زد از سرِ نخوت؛ لبخندی که نه نشانی از عاشقی در آن بود و نه پروایی از تباهی. گفت:
«من نه زنجیری بر پایش نهاده بودم و نه قبالهای بدو دادهام. خود به پای خود آمد و اینک نیز اگر راهِ بازگشت گیرد، گردی بر دامانِ من نمینشیند.»
دوست دریافت که زن در چشمِ آن جوان، نه قبلهی آرزو که بازیچهای فصلی و همدمی یک شبه بوده است؛ چون موجی که بر ساحل تن فروریخته و کف کرده و رفته است.
پس به خلوتِ زن راه یافتند و پرده از حقیقت برداشتند:
«آنکه به سودایش خانه را به خاک نشاندی، تو را جز به چشمِ هوسی زودگذر ندید. اما آنکه در تهران چشم بر آستانه دارد، روزبهروز ذرّهای از جانش را به پیشواز چون تویی میفرستد. اگر بازنگردی، بارِ خونی خاموش تا ابد بر دوش وجدانت سنگینی خواهد کرد.»
زن آن شب زار گریست. اشکی نه از سرِ عشقِ بازیافته، بلکه گریهای تلخ از خفّتِ غفلت؛ گریهی مسافری که ناگهان درمییابد تمامِ داراییاش را در قمارخانهای بینراهی به باد داده و دستخالی در ظلمت رها شده است.
سپیدهدمان، بار بست و روی به خانه نهاد.
اما افسوس که رفتن به گامی میسر میشود و بازگشتن، گاه در گنجایشِ عمری نمیگنجد.
تقهی در به صدا درآمد.و دل مرد لرزید
مرد در را گشود. قامت کشیده بود، اما تکیده؛ رخسار زرد و دیدگانی که ماهها بود رنگِ خوابِ خوش ندیده بودند. زن را در چارچوب دید. هیچ نگفت. نه خطابی، نه عتابی، نه خشمِ مردانهای و نه حتی برقی از اشتیاق در نگاهش تابید. تنها قدمی به پس نهاد و راه را گشود تا زن پا به درون بگذارد.
همین.
سکوت، برهنهتر از هر تازیانهای بر جانِ زن فرود آمد.
آن شب خانه به ظاهر همان بود: چراغِ لاله میسوخت، سماورِ ورشو دم میکشید و سفره گسترده بود. اما در هوای آن اتاق، بوی عشق ذبخ شده پیچیده بود؛ بوی جنازهای که دفن نشده بود.
زن از شرم و التجا دست پیش آورد؛ مرد دستش را گرفت، اما انگشتانش سرد و بیرمق ماندند. زن سر بر شانهی او نهاد؛ شانه سر جایش بود، اما دیگر آن تکیهگاهِ استوار که عالم را از یاد میبرد، نبود. صخرهای بود بیحس.
هنگامِ خواب کنارِ هم در بستر لغزیدند. میان تنها فاصلهای نبود، اما میان جانها، فرسنگها بیابانِ برهوت دهان گشوده بود. مرد دیده بر هم نهاد و آن شبهای وصل را به یاد آورد که با هر دمِ زن، جان میگرفت و تا صبح از فرطِ شادکامی پلک بر هم نمیگذاشت. اکنون نیز آن نفس بر گردنش میخورد، اما بادِ زمستان بود بر مزار. نفس، نفس بود؛ اما جان، پر کشیده بود.
پاسی از شب گذشته، مرد بیصدا از بستر جدا شد و به اندرونیِ خلوتِ خویش رفت. چراغی افروخت، قلم در دست گرفت و پس از ماهها جمود، قطرههای خونینِ دل را بر صفحهی کاغذ دوانید. نوشت و بارید، تا آنگاه که اذانِ صبح از گلدستههای شهر برخاست.
آنچه بر آن کاغذ ریخت، بعدها با زخمههای تار و آوازی داغدار در کوی و برزن پیچید. کسی چه دانست از آنکه سوگنامهای بود بر تابوتِ عشقی که تنِ معشوقش بازگشته بود، اما روحش هرگز.
و مطلعِ آن دردنامه این بود:
آﻣﺪ اﻣﺎ در ﻧﮕﺎﻫﺶ آن ﻧﻮازش ﻫﺎ ﻧﺒﻮد
آﻣﺪ اﻣﺎ در ﻧﮕﺎﻫﺶ آن ﻧﻮازش ﻫﺎ ﻧﺒﻮد
ﭼﺸﻢ ﺧﻮاب آﻟﻮده اش را ﻣﺴﺘﻰ روﻳﺎ ﻧﺒﻮد
ﻧﻘﺶ ﻋﺸﻖ و آرزو از ﭼﻬﺮه ی دل ﺷﺴﺘﻪ ﺑﻮد
ﻋﻜﺲ ﺷﻴﺪاﻳﻰ در آن آﻳﻴﻨﻪ ی ﺳﻴﻤﺎ ﻧﺒﻮد
ﻟﺐ ﻫﻤﺎن ﻟﺐ ﺑﻮد اﻣﺎ ﺑﻮﺳﻪ اش ﮔﺮﻣﻰ ﻧﺪاﺷﺖ
والخ
زن در خانه ماند و مرد نیز ماند. عمارت پابرجا بود، اما حریمِ دل ویران شده بود. دو تن، چون دو شبحِ سرگردان، هر شب زیر یک سقف بالین مینهادند و روزها محتاطانه از کنارِ سایهی یکدیگر رد میشدند؛ مبادا خراشی بر این زخمِ کهنه بیفتد.
مرد شبها، چون زن به خوابِ گران میرفت، قلم برمیداشت و زیر لب زمزمه میکرد:
«هر کس معشوقِ خویش را به شیوهای به دیار عدم میفرستد.
او مرا با رفتن کُشت؛
و من او را با پذیرفتن.
او با ترکِ خانه، جانم را ستاند؛
و من با گشودنِ در، حرمتِ بازگشتش را در آتش نشاندم.
هیچیک به خاک نرفتیم؛
اما عشق، در این میان، جان داد.»
از آن ماجرا، در طاقچههای تاریخِ این شهر، تنها همان نغمه بر جای ماند؛ سرودهای برای زنی که در را گشوده بود و به خانه درآمده بود، اما دیگر هرگز به درونِ دل راه نیافت.
چه بسا آدمی پندارد که به خانه بازگشته است؛
غافل از آنکه خانه، خشت و گل نیست؛ خانه همان نگاهی است که چون بمیرد، تمامِ سقفهای جهان بر سرت آوار خواهند شد.
مخلص امین ظاهری