صدای نالهی موتور مینیبوس بنز در سراشیبیِ گردنهی زالیان میپیچید و باران، بیوقفه بر سقفِ پوسیدهی آن ضرب گرفته بود . ظرفیت مینیبوس تکمیل بود و چند نفر نیز در فاصلهی میان صندلیها، روی پیتهای خالی روغن های صنعتی منقش به نشان شاهنشاهی، در وضعیتی دشوار نشسته بودند. هوای داخل، آمیخته بود با بوی باران، لباسهای خیس، آهنِ نمخورده و نفسهای سنگین مسافرانی که هرکدام به مقصدی دور یا نزدیک میرفتند.
مردی که کنارم نشسته بود، عینکی تهاستکانی بر چشم داشت؛ شیشههای ضخیم، چشمهایش را بهطرزی غریب آشکار کرده بود. دستهی عینکش شکسته بود و با بندی کشی آنرا مهار کرده بود نقش و جای کش که دور سرش افتاده بود، نشان میداد مدتهاست به همین وضعیت عادت کرده است. بخار، تمام سطح عدسیها را پوشانده بود. پیرمرد با گوشهی پیراهنش کوشید بخار را پاک کند، اما شیشهها بیش از پیش کدر شدند. بااینحال، ظاهراً خودش از این وضع ناراضی نبود. عینکش را ــ که بیشتر به دو ذرهبینِ خشدار میمانست را لمس کرد و گفت:
ـ هی... جوونهای الان رو ببین! من وقتی جوان بودم، همهی این مسیر را پیاده میرفتم.
من که تشنهی شنیدن بودم، با اشتیاق گفتم:
ـ واقعاً؟
همین یک کلمه کافی بود. پیرمرد بادی به غبغب انداخت و گفت:
ـ بله. همهی این منطقه من را میشناسند. برای خودم کسی بودم. دست توی دیوار میکردم، خشت میکشیدم.
بعد، بیآنکه منتظر واکنش من بماند، سراغ گذشته رفت:
ـ آن وقتها روستاهای این منطقه یک خان داشت که اگر کسی با او درافتاد،در می افتاد . باید میرفت و برنمیگشت. عمهی خدا بیامرزم عروسِ یکی از دهاتِ بالادست شده بود و ما هم برای سر زدن به او مدام در رفتوآمد بودیم. آقایی که شما باشی، این خان دوروبرش پر بود از تفنگدار و آدم ؛ پشتش هم به حکومت گرم بود. هر بلایی که فکرش را بکنی سر این مردم بیچاره میآورد.
ناگهان رشتهی سخنش را برید و افزود:
ـ این را هم بگویم که زمینهای ما برای کشاورزی خیلی حاصلخیز است؛ مخصوصاً زردآلوی اینجا. در کل کشور و دنیا نمونه ندارد.
گفتم:
ـ بله، فرمودید خان به مردم ظلم میکرد.
ـ آره، کل سال رعیت جان میکند و خان حاصلش را میگرفت.
گفتم:
ـ خب، این نوع رابطه در آن دوره، بهنوعی سبک حکمرانی بوده؛ یک بدهبستان جمعی...و البته در یک پذیرش عمومی به قدمت هزاران سال ...
هنوز جملهام تمام نشده بود که گفت:
ـ ای آقا جان! تو اصلاً میدانی چه میگویی؟ آن سالها هرکس زن میگرفت، شب زفاف، اول خان به حجله میرفت!!!
وقتی تعجبم را دید، ادامه داد:
ـ بله، همهی این چند پارچه آبادی همین بود.
باران همچنان بر سقف میکوبید و پیرمرد، انگار دریچهای به سالهای دور گشوده باشد، گفت:
ـ یکبار که تازه به دهات عمهام رسیده بودم، دیدم خان و آدمهایش، سوار بر اسب و برنو به دست، مردم آبادی را جمع کردهاند. خان با عصبانیت داد میزد: «آهای مردم! آهای رعیت! همهی شما میدانید سی سال است که من ناموس همهتان را...» و ادامهی حرفش را با دشنام و تهدید پر میکرد. هیچکس جرئت نداشت صدایش دربیاید.
کمی مکث کرد و گفت:
ـ بعد هم شروع کرد به فحش دادن که شما رعیتها بارِ درختهای زردآلوی من را میدزدید. آدمتان میکنم، فلانفلانشدهها!
در اینجا، پیرمرد که ظاهراً متوجه موضوع نامناسبی شده باشد به یکباره صدایش را آهسته کرد و گفت البته :عمه من رو جرات نکرده بود طلب کنه ها ...
گفتم : حتما همینطوره
در واقع او خاطره را را نیمهکاره رها کرد. میخواست لکهی آن بیناموسی را ــ پیش چشم غریبهای که من بودم ــ از دامن عمه و شاید از دامان خودش پاک کند. این مکث، از خودِ کلمات رساتر بود. در روایتهای شفاهی، گاهی آنچه گفته نمیشود، از آنچه بر زبان میآید سنگینتر است.
بعد ادامه داد:
ـ من آن سالها برای خودم یلی بودم. خونم به جوش آمد. دیدم خان دارد اینطور مردم را خفت میدهد. یکباره داد زدم: «خان ن ن ن»
همهی جمعیت به طرف صدا برگشتند. خان نیز سر اسبش را چرخاند تا ببیند چه کسی چنین جسارتی کرده است. پیرمرد گفت:
ـ دوباره فریاد زدم: «خان، چرا ظلم میکنی؟ زردآلو میخواهی، بگو زردآلو میخواهم.چرا تهمت دزدی میزنی ؟. من فلانیام؛ صد من زردآلو میفرستم به عمارتت.ببینم سیر میشی تو »
اطرافیان خان به من هجوم آوردند. دو نفرشان را از اسب کشیدم پایین. اسبها را هی کردم. خود خان که ترسیده بود، دهنهی اسبش را گرفتم، دست انداختم دور پوزهی حیوان و با یک چرخش، خان و اسبش را با هم به زیر کشیدم و نشستم روی سینه خان و گفتم: «یکبار دیگر حرف زور بزنی، با من طرفی!»
مردم با بدبختی مرا از روی سینهی خان کنار کشیدند و خان را فراری دادند. من هم تا به ده رسیدم، به اندازهی چند بارِ قاطر زردآلو جمع کردم و گفتم ببرند عمارت اربابی و بگویند: «فلانی گفته این هم زردآلو. و یکبار دیگه نبینم یا باد به گوشم برسونه که به کسی زور گفتی و آزار رسوندی دوباره میام سراغت ...»
بله آقا جان من یه چیزی میگم شما یه چیزی میشنفی ..اینطور بود و همچین جوان رعنایی من بود الآنم را نبین
پیرمرد در تمام این مدت حین سخن گفتن چنان هیجان زده میشد و با تمام سلولهای وجودش سعی در انتقال کل اتفاقات به من داشت که گویی نه خاطرهای دور، بلکه صحنهای را که همین چند دقیقه پیش دیده بود، بازگو میکند. من مسحور شده بودم؛ شیفتهی عظمتِ مردی گمنام که در ذهنم از دلِ یک مینیبوس بارانخورده بیرون آمده و به هیئت قهرمانی ایستاده بود. عنان از کف داده بودم. اشک در چشمهایم حلقه زد و دلم نمیخواست به مقصد برسیم؛ میخواستم بیشتر از این مرد بشنوم.
در دل، خودم را سرزنش میکردم. با خود میگفتم چرا من هیچوقت به اندازهی او شجاع و نترس نبودهام؟ چرا در برابر زور، آنگونه که باید، نایستادهام؟ قهرمان، پیش چشم من، در همان چند دقیقه ساخته شده بود؛ با عینکی بخارگرفته، بندی کشی و صدایی که گاه از هیجان میلرزید.
باران قطع شده بود. راننده با دو سه بار بالا و پایین کشیدنِ اهرمِ دستیِ مینیبوس،را نگه داشت و با گفتنِ «به سلامت»، غزل خداحافظی را برای من و دیگر مسافران خواند.
بالاجبار، با قلبی آکنده از حسرت پیاده شدم. دست ادب بر سینه گذاشتم؛ درست مثل پیروِ جوانی که از پیر و مرشدش رخصت میگیرد. پیرمرد گونیاش را برداشت و لنگلنگان دور شد. من تا زمانی که از نگاهم ناپدید شد، ایستادم و به عظمت او خیره ماندم.
با صدای دوستم که برای استقبال آمده بود، به خودم آمدم.
دوستم پزشک روستا بود و در خانهی بهداشت اقامت داشت. خانوادهای محترم از اهالی نیز که زمین مرکز بهداشت را وقف کرده بودند، همسایهی آنجا بودند و محبت زیادی به پزشک روستا داشتند. من هم، چون مهمان دوستم بودم، از لطف و مهربانی آنان بینصیب نماندم.
روز دوم یا سوم اقامتم بود. دوستم مشغول رسیدگی به بیماری بود که صدای زنگ درب بلند شد. خودم را به ورودی رساندم و با کمال تعجب، همان پیرمرد را دیدم؛ همان سالار جاده، همان مبارز تنها، همان مردی که چند روز پیش در ذهن من خان را از اسب پایین کشیده بود.
پیرمرد هم مدتی در ذهن خود جستوجو کرد تا به یاد بیاورد مرا کجا دیده است. هنوز در کشاکشِ یادآوری بود که همان همسایه در را باز کرد و او را با نام و لقبی نهچندان محترمانه خطاب قرار داد. سپس، چنانکه گویی حضورش مزاحم است، راهش را سد کرد و او را برگرداند.
من که از رفتار همسایه جا خورده بودم، هنگام بستن در گفتم:
ـ جسارتاً، بهتر نبود دعوتش میکردید داخل و احترام میگذاشتید؟ ایشان نجاتدهندهی تمام مردم این آبادیها از ظلم خان بوده است.
مرد همسایه لحظهای مکث کرد. معلوم بود میخواهد مطمئن شود من و خودش دربارهی یک نفر حرف میزنیم.
ـ کی را میگویی؟ همین یارو که الان آمد جلوی در؟
ـ بله.
ـ بیا برویم داخل. خدا پدرت را بیامرزد؛ این آدم ناجوری است که... استغفرالله... ولش کن، بیا برویم.
گفتم:
ـ پیر شده. درست نیست اینطور با او رفتار کنید.
هنوز حرفم تمام نشده بود که گفت:
ـ آنوقت که جوان بود، هیچ گوهی نبود؛ همین فلانفلانشده ناموسش را برای یک کیلو زردآلو میفروخت. حالا هم دارد تاوان بیغیرتی و پستیِ جوانیهایش را میدهد.
بدنم یخ کرد.
ـ زردآلو؟ !یک کیلو؟!
همسایه خندهای کرد و گفت:
ـ پس اینها را برای تو هم گفته؟ گفته چند خروار زردآلو میفرستاد که خان دیگر اذیتشان نکند؟
من چیزی نگفتم. همسایه ادامه داد:
ـ این بیچاره سالها خودش نوکر ارباب بود. زنش دختر عمه اش بود و آن زن بیچاره، از دست بیغیرتیِ این مرد، خودش را کشت.
پاهایم دیگر توان حرکت نداشت. تمام آنچه در ذهنم ساخته بودم، در چند جمله فرو ریخت. مردی که در سراشیبیِ گردنهی زالیان، زیر صدای باران و نالهی موتور، برایم به قهرمانی بزرگ بدل شده بود، حالا در روایت همسایه، موجودی ترحمبرانگیز و منفور بود؛ مردی که نه در برابر خان ایستاده بود، نه مردم را نجات داده بود، بلکه سالها در سازوکار همان ظلم، نقشِ نوکری و همدستی داشته است.
اما مسئله فقط دروغ پیرمرد نبود. آنچه مرا آزار داد، سادگیِ خودم بود؛ میلِ شدیدم به پیدا کردن قهرمان. من چقدر آماده بودم تا از چند جمله، چند حرکت دست و یک روایت پرهیجان، تصویری باشکوه بسازم. چقدر مشتاق بودم کسی را بیابم که شجاعتِ نداشتهی خودم را در او ببینم. در واقع، شاید بیش از آنکه پیرمرد را دیده باشم، نیاز خودم به قهرمان را دیده بودم.
آن روز فهمیدم انسانها فقط خاطراتشان را روایت نمیکنند؛ گاهی خودشان را نیز درون خاطراتشان بازسازی میکنند. پیرمرد، شاید برای فرار از گذشته، برای سبکتر کردن بارِ شرم، یا برای آنکه بتواند هنوز در چشم دیگری به خودش نگاه کند، از خود قهرمانی ساخته بود که در واقعیت هرگز نبوده است. او تاریخ زندگیاش را تغییر نداده بود؛ جایگاه خودش را در آن تغییر داده بود.
بااینهمه، عظمت و بزرگیِ آن قهرمانِ زنده در ذهن من فرو ریخته بود و آوار برداری آن سالها من را درگیر کرد. بعدها، با تجربههای بیشتر، فهمیدم آدمها نه یکدست خوباند و نه یکدست بد. گاهی ممکن است کسی در یک روایت، ستمگر باشد و در روایتی دیگر، قربانی؛ در یک خاطره، پهلوان و در خاطرهای دیگر، مایهی شرم. میان آنچه بر ما گذشته، آنچه انجام دادهایم و آنچه دوست داریم دربارهی خودمان باور کنیم، فاصلهای هست؛ فاصلهای که انسان اغلب با داستان پرش میکند.
پیرمرد هرگز خان را از اسب پایین نکشیده بود؛ اما من، در آن مینیبوس بارانخورده، برای چند ساعت او را به زمین زده بودم، بر سینهاش نشسته بودم و با دست خودم از او قهرمانی ساخته بودم. با فراهم کردن و همراهی او برای ساختن یک پهلوان دروغین.
آری جامعه و مردم نیاز به قهرمان و ستاره دارند هرگاه قهرمان واقعی و اورجینال را از جامعه بگیریم افرادی سود جو از این خلا سواستفاده میکنند و خود را در فضای مجازی به عنوان سلبریتی و بلاگر و ... به جامعه و مخصوصا نوجوانان تحمیل میکنند . عواقب حضور این افراد اشتباهی و نالایق خود زمینه ساز عواقب ناخوشایند و تلخی است .
مخلص امین ظاهری